Sharhlanayotgan ushbu moddada mehnat huquqiy munosabatlarining asosiy va markaziy instituti boʻlgan mehnat shartnomasi tushunchasi, uning huquqiy tabiati, taraflari va ularning oʻzaro huquqiy majburiyatlari aniq ifoda etilgan. Ushbu norma MKda fuqarolik huquqi va mehnat huquqining oʻzaro chegarasida joylashgan, ijtimoiy-huquqiy tabiatga ega boʻlgan shartnomaviy munosabatlarni huquqiy tartibga solishda muhim omil sifatida xizmat qiladi.

Ushbu moddaning birinchi qismida mehnat shartnomasining tushunchasi berilgan unga koʻra, ushbu kelishuvda:

xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi taraflarning oʻzaro huquqlari hamda majburiyatlari belgilanadi;

xodim:

ish beruvchining manfaatini koʻzlab ishlash;

mehnat vazifasini uning rahbarligi va nazorati ostida bajarish;

ishlarni shaxsan oʻzi bajarish;

ichki mehnat qoidalariga rioya etish majburiyatini oʻz zimmasiga oladi;

ish beruvchi:

xodimga shartlashilgan mehnat vazifasi boʻyicha ish berishi kerak;

xodimga ish haqini oʻz vaqtida hamda toʻliq miqdorda toʻlashi kerak;

mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda va ushbu kelishuvda nazarda tutilgan mehnat sharoitlarini taʼminlashni oʻz zimmasiga oladi.

Xodim va ish beruvchi huquqlari hamda majburiyatlari qonunchilik hujjatlari va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga muvofiq boʻlishi kerak.

Xodim ish beruvchining manfaatini koʻzlab deganda uning mehnati qilishi, yaʼni vazifalarini bajarishi ish beruvchining maqsadi, funktsiyalariga mos boʻlishi kelishi kerak.

Mehnat vazifasini uning rahbarligi va nazorati ostida bajarishi deganda xodim oʻz vazifalarini oʻzboshimchalik bilan bajarmaydi, ish beruvchi tomonidan belgilangan talab va tartib boʻyicha bajarishi tushuniladi.

Ishlarni shaxsan oʻzi bajarishi deganda boshqa shaxslar mehnatidan foydalanmasligi kerak. Masalan, xodimning oʻrniga oila aʼzolari ishlashi mumkin emas.

Bu shartnoma ijtimoiy adolat, inson shaʼni va mehnat erkinligi tamoyillariga asoslanadi. Mehnat shartnomasi tufayli xodim va ish beruvchi oʻrtasida doimiy mehnat munosabatlari vujudga keladi va u faqat bir tomonning istagiga binoan emas, qonunchilikda belgilangan asoslarga koʻra bekor qilinishi mumkin.

Mehnat shartnomasining huquqiy tabiati faqat shartnoma shaklida emas, balki u orqali yuzaga keladigan ijtimoiy munosabatlarda ham namoyon boʻladi. Boshqa shartnomalardan farqli ravishda, mehnat shartnomasi fuqarolik shartnomalaridan (masalan, fuqarolik-huquqiy shartnomalar: pudrat, topshiriq shartnomasi kabilar) kengroq ijtimoiy vazifaga ega, u faqat ikki tomonning xohish-irodasini aks ettiribgina qolmasdan, mehnat qonunchiligi normalarini ham oʻz ichiga oladi. Shu bois, mehnat shartnomasining mazmuni faqat tomonlarning kelishuvi bilan emas, balki majburiy mehnat-huquqiy normalar bilan ham belgilanadi.

Amaliyotda mehnat shartnomasi yozma shaklda tuzilishi shart boʻlib, unda mehnat vazifasi, ish joyi, ish haqi miqdori, ish boshlash sanasi, mehnat sharoitlari, ish vaqti va taʼtillar kabi shartlar albatta koʻrsatilishi kerak.

Mehnat shartnomasi mehnat munosabatlarini boshlashning asosiy huquqiy mexanizmi boʻlib, uning aniq va qonunlarga muvofiq shakllantirilishi mehnat intizomini taʼminlaydi, mehnat nizolarining oldini oladi va xodimning huquqiy kafolatlarini mustahkamlaydi. Shu bois, ushbu moddaning amaliy ahamiyati juda yuqori boʻlib, mehnat munosabatlarining boshlanish nuqtasi sifatida xizmat qiladi.

2. Shartnomaning mazkur taʼrifi mehnat huquqining subʼyekti sifatida xodim va ish beruvchining huquqiy maqomini belgilaydi.

Mehnat shartnomasining taraflari xodim va ish beruvchi deb nomlanadi va boshqa taraf boʻlmaydi.

Kimlar ish beruvchi boʻlishi mumkinligi MKning 19, 20 va

23-moddalarda koʻrsatilgan.

Xodim bu yerda shaxsan mehnat qiladigan, yaʼni mehnatni oʻzining bevosita faoliyati orqali amalga oshiradigan shaxsdir. U mehnat intizomini saqlash, ish vaqtiga rioya qilgan holda vazifalarini, ish beruvchining qonuniy koʻrsatmalarini bajarish majburiyatini oladi. Ish beruvchi esa xodimning mehnatini tashkil etish, unga ish berish, oʻzaro kelishilgan ish haqini oʻz vaqtida va toʻliq toʻlash, xavfsiz va munosib mehnat sharoitlarini taʼminlash kabi majburiyatlarni oladi.

Shuningdek, mehnat shartnomasi tuzilganda taraflar oʻrtasida tenglik printsipi taʼminlanishi kerak. Lekin bu tenglik formal emas, balki mazmunan, yaʼni mehnat shartlarining adolatli va insonparvar boʻlishi talab etiladi. Aks holda, masalan, ish haqi boʻyicha diskriminatsiya, mehnat vazifalarini bajarishda qonunga zid kelishuvlar boʻlsa, xodim mehnat inspektsiyasiga yoki sudga murojaat qilishi mumkin.