1. Sharhlanayotgan norma xodimning huquqiy himoya vositalarini kafolatlaydi. Agar xodim oʻz mehnat shartnomasi qonunga zid ravishda bekor qilingan deb hisoblasa, u:

bevosita ish beruvchiga murojaat qilish, yaʼni ish beruvchi qarorini qayta koʻrib chiqishni soʻrash huquqiga ega;

shikoyat qilish tartibida (idora, mehnat organlari yoki kasaba uyushmalari orqali) murojaat etishi mumkin;

sud tartibida daʼvo qoʻzgʻatish orqali oʻz huquqlarini himoya qilishi mumkin.

Bu xodimga ishdan noqonuniy boʻshatilgan taqdirda adolatli himoya olish imkonini yaratadi.

Mazkur normadan koʻzlangan asosiy maqsad quyidagicha:

xodimning ishsiz qolish oqibatlarini yumshatish va adolatli yechim topish imkoniyatini taʼminlash;

ish beruvchilarning qonun buzib ishdan boʻshatish holatlariga qarshi preventiv mexanizm sifatida xizmat qilish;

mehnat nizolarini hal qilishda sudning oxirgi va hal qiluvchi instantsiya sifatida kafolatlash.

Xususan, ish beruvchi xodimni asossiz ishdan boʻshatsa, xodim avvalo ish beruvchiga murojaat qilib qarorni bekor qilishni soʻraydi. Agar ish beruvchi rad etsa, xodim mehnat inspektsiyasi yoki kasaba uyushmasiga murojaat qilishi mumkin.

Eng asosiysi — xodim sudga daʼvo arizasi bilan chiqishi mumkin va sud uni ishga tiklash, ishsiz qolgan vaqt uchun kompensatsiya va maʼnaviy zararni undirish haqida qaror chiqarishi mumkin.

Xodim mehnat shartnomasi bekor qilinishi ustidan ish beruvchiga murojaat qilish, mehnat organlari yoki sudga shikoyat qilish orqali oʻz huquqlarini himoya qilish imkoniyatiga ega. Bu esa mehnat munosabatlarida shaffoflik va adolatni taʼminlaydi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi Qarorining 62-bandiga koʻra, mehnat shartnomasi qonunga xilof ravishda bekor qilinganda xodim avvalgi ishiga tiklanishi shart.

Mehnat shartnomasi bekor qilinishining yoki boshqa ishga oʻtkazishning asosliligini isbotlab berish majburiyati ish beruvchiga yuklatilgan.

Xodimni ishga tiklashda unga yetkazilgan zararni qoplash majburiyati ish beruvchiga yuklanadi.

2. Ushbu norma mehnat huquqlarining asosiy kafolatlaridan biri qonunga xilof ravishda ishdan boʻshatilgan xodimning huquqlarini tiklash tartibini belgilaydi.

Shuningdek, xodim faqat ishga tiklanibgina qolmay, balki ishdan noqonuniy boʻshatilishi oqibatida yetkazilgan moddiy va maʼnaviy zararning oʻrni qoplanishi ham nazarda tutiladi.

Sharhlanayotgan normaga koʻra, quyidagi talablar qanoatlantirilishi lozim:

avvalgi ishini taqdim etish – xodim oʻz lavozimiga tiklanadi;

moddiy zararni qoplash – ishsiz qolgan vaqtda olinmagan ish haqi, yoʻqotilgan bonuslar va boshqa moddiy yoʻqotishlar qoplanishi lozim;

maʼnaviy ziyonni qoplash – agar noqonuniy ishdan boʻshatish natijasida xodimning shaʼni, qadr-qimmatiga putur yetsa, ruhiy azoblar, jismoniy qiyinchiliklar kelib chiqsa, sud orqali pulli kompensatsiya belgilanadi.

Masalan, xodimni ishdan noqonuniy boʻshatish sababli u 3 oy ishsiz qolsa, sud uni ishga tiklaydi va 3 oylik oʻrtacha ish haqini moddiy zarar sifatida undirib beradi.

Agar xodimning obroʻsiga putur yetib, ruhiy azob chekkan boʻlsa, sud maʼnaviy zarar uchun kompensatsiya ham tayinlashi mumkin.

Sud qaroridan soʻng ish beruvchi xodimni avvalgi ishiga tiklashi va uning moddiy hamda maʼnaviy talablarini bajarishi shart.

Maʼnaviy ziyonni qoplash, maʼnaviy yoki jismoniy azoblar haqida MKning 150-moddasi sharhida batafsil koʻrsatilgan.

3. Ushbu norma qonunga xilof ravishda mehnat shartnomasi bekor qilingan holatlarda ish beruvchining masʼuliyatini va xodimning huquqlarini mustahkamlaydi.

Agar ish beruvchi oʻzi shartnomani qonunga xilof ravishda bekor qilganini tan olsa, u xodimni avvalgi ishiga (lavozimiga) tiklashi shart. Bundan tashqari, ish beruvchi xodimga:

moddiy zararni qoplash (masalan, ishsiz qolgan davr uchun ish haqi, qoʻshimcha toʻlovlar, yoʻqotilgan imtiyozlar),

maʼnaviy ziyon uchun kompensatsiya (ruhiy va jismoniy azoblar, obroʻ-shaʼnga yetkazilgan zarar) toʻlashi lozim.

Moddiy va maʼnaviy zararning miqdori avvalambor xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi kelishuv orqali hal etiladi.

Agar kelishuvga erishilmasa, ish beruvchi shak-shubhasiz toʻlanadigan summani toʻlaydi, qolgan nizoli qism esa mediatsiya yoki sud tartibida hal qilinadi.

Moddiy zarar uchun belgilangan qoplash miqdori MK koʻrsatilgan miqdordan kam boʻlishi mumkin emas. Moddiy zarar miqdori ushbu moddaning beshinchi qismi sharhida koʻrsatilgan.

4. Mazkur norma mehnat shartnomasi xodim va ish beruvchi ixtiyoriga bogʻliq boʻlmagan holatlar tufayli bekor qilingan vaziyatlarni tartibga soladi.

Yaʼni, davlat organlari tomonidan qabul qilingan gʻayriqonuniy qarorlar natijasida, davlat organlari mansabdor shaxslarining harakatlari yoki harakatsizligi oqibatida va xodimning qonunga xilof ravishda sud tomonidan hukm qilinishi sababli ishdan boʻshatilishi hollarida mazkur norma talablari amal qiladi.

Yuqorida eʼtirof etilgan vaziyatlarda xodimga yetkazilgan quyidagi zararlar qoplanishi lozim:

moddiy zarar (ishsiz qolgan davrdagi ish haqi, yoʻqotilgan qoʻshimcha toʻlovlar, ijtimoiy imtiyozlar va h.k.);

maʼnaviy ziyon (qadr-qimmatga, obroʻ-eʼtiborga yetkazilgan zarar, ruhiy azoblar);

qonunchilikda belgilangan alohida tartibda qoplanishi nazarda tutilgan toʻlovlar.

Masalan, xodim aybsiz boʻlsa-da, sud tomonidan qonunga zid ravishda aybdor deb topilib, jazo sifatida ishdan boʻshatildi. Keyinchalik yuqori sud hukmni bekor qildi. Bu holatda xodimga ishsiz qolgan davri uchun moddiy zarar (ish haqi, ijtimoiy toʻlovlar) va maʼnaviy zarar qoplanishi shart.

Soliq organi korxona faoliyatini asossiz toʻxtatdi va xodimlar ishsiz qoldi. Keyinchalik qaror gʻayriqonuniy deb topildi. Xodimlar yetkazilgan zarar uchun davlat organidan toʻlov talab qilish huquqiga ega hisoblanadi.

Xodimni ishga qayta tiklash toʻgʻrisida sud qarori chiqarilgan boʻlsa-da, mansabdor shaxslar qarori ijrosini kechiktirdi. Bu davrda xodim ishsiz qolgan boʻlsa, yetkazilgan zarar qoplanishi lozim.

5. Ushbu norma qonunga xilof ravishda mehnat shartnomasi bekor qilingan holda xodimga yetkazilgan moddiy zararni qoplash tarkibini belgilaydi. U quyidagilardan iborat:

majburiy progul vaqti uchun haq toʻlash – xodim noqonuniy ravishda ishdan boʻshatilgan va ishsiz qolgan davrida ish beruvchi uni ishga tiklasa yoki sud qaror chiqarsa, ishsiz qolgan butun vaqt uchun xodimga oʻrtacha ish haqi (yoki uning kam boʻlmagan miqdori) majburiy ravishda toʻlanadi;

mehnat shartnomasi bekor qilinganligi ustidan shikoyat qilish bilan bogʻliq qoʻshimcha xarajatlarni (mutaxassislarning maslahatlari, ish yuritishga doir xarajatlar va boshqalar) kompensatsiya qilish. Xodim ishdan boʻshatilishga qarshi shikoyat qilganda ketgan barcha xarajatlar qoplanishi shart.

Demak, bu norma qonunga xilof ravishda ishdan boʻshatilgan xodimning moddiy manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan. Ishsiz qolgan vaqt uchun ish haqi va adolatni tiklash yoʻlidagi xarajatlar albatta qoplanishi shartligi belgilangan.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi Qarorining 62-bandiga koʻra, xodimga yetkazilgan moddiy zararni qoplash:

majburiy progul vaqti uchun soʻzsiz haq toʻlash. Bunda xodimning pulga oid talablari toʻliq miqdorda qanoatlantiriladi (MKning 546-moddasi);

mehnat shartnomasini bekor qilinganligi ustidan shikoyat qilish bilan bogʻliq qoʻshimcha xarajatlarni (mutaxassislarning maslahatlari, ish yuritishga doir xarajatlar va boshqalar) toʻlashdan iborat.

6. Mazkur norma mehnat huquqi buzilgan taqdirda, xususan, mehnat shartnomasi qonunga xilof ravishda bekor qilinganda xodimga maʼnaviy zarar uchun kompensatsiya toʻlash tartibini belgilaydi. Kompensatsiya miqdori sud tomonidan belgilanadi. Sud kompensatsiya miqdorini belgilashda ish beruvchining xatti-harakatlarini hisobga oladi. Ammo belgilangan kompensatsiya xodimning oʻrtacha oylik ish haqidan kam boʻlishi mumkin emas.

Agar xodim asossiz ravishda ishdan boʻshatilsa va bu uning obroʻsiga, shaʼniga yoki ruhiy holatiga salbiy taʼsir qilsa, sud maʼnaviy zarar uchun qoplamani belgilaydi.

Agar ish beruvchi sud jarayonini atayin choʻzsa va xodim uzoq vaqt ishsiz qolib qiynalsa, kompensatsiya miqdori oshirilishi mumkin.

Maʼnaviy ziyon uchun kompensatsiya har bir holatda sud tomonidan individual belgilanadi.

Xodimning huquqlari buzilganda, u nafaqat moddiy, balki maʼnaviy zararni ham qoplatish huquqiga ega.

MKning 150-moddasi sharhida maʼnaviy zararni qoplashga oid maʼlumotlar berilgan.

Bu norma ish beruvchi va xodim oʻrtasidagi munosabatlarda qonunga rioya qilishni kuchaytiradi va adolatlilikni taʼminlaydi.

7. Mehnat shartnomasi qonunga xilof ravishda bekor qilingan holatda, odatda sud xodimni ishga tiklaydi.

Biroq agar xodimning oʻzi ishga tiklanishni istamasa (masalan, u boshqa ish topgan, ish beruvchi bilan ishlashni xohlamaydi), u holda sud xodimning iltimosiga koʻra ishga tiklash oʻrniga qoʻshimcha tovon undirishi mumkin.

Bu tovon miqdori uch oylik ish haqidan kam boʻlmasligi qonuniy talab sifatida belgilangan.

Qoʻshimcha tovon xodimning moddiy zarari va maʼnaviy ziyon uchun belgilangan toʻlovlarga qoʻshimcha ravishda beriladi.

Masalan, xodim asossiz ravishda ishdan boʻshatildi, sud buni qonunga xilof deb topdi. Lekin xodim ishga qaytishni xohlamadi, chunki u boshqa ishga joylashgan. Sud unga 3 oylik ish haqidan kam boʻlmagan tovon tayinlaydi.

Agar xodim ishsiz boʻlib qolsa va sud uning zarari kattaroq ekanini hisobga olsa, tovon miqdorini uch oydan koʻproq qilib ham belgilashi mumkin.

8. Mehnat shartnomasi bekor qilingani yuzasidan nizo kelib chiqqan taqdirda, isbotlash vazifasi ish beruvchi zimmasiga yuklatiladi. Yaʼni, ishdan boʻshatish qarorining qonuniy asoslari, tartibi va dalillarini ish beruvchi taqdim etishi shart.

Xodim mehnat munosabatlarida “kuchsiz taraf” hisoblanadi. Shu boisdan qonunchilik ish beruvchidan qatʼiy dalillar talab qiladi. Agar ish beruvchi oʻz qarorini asoslay olmasa, sud uni qonunga xilof deb topadi.