1. Agar jamoa kelishuvi yoki jamoa shartnomasida maxsus qoida belgilangan boʻlsa, ish beruvchi xodim bilan mehnat shartnomasini bekor qilishdan oldin kasaba uyushmasi qoʻmitasining oldindan roziligini olishi shart.

Mazkur holatda kasaba uyushmasi qoʻmitasi xodim manfaatlarini himoya qilish maqsadida ish beruvchi qarorini nazorat qiladi.

Agar ish beruvchi bu talabni chetlab oʻtsa va kasaba uyushmasining roziligisiz xodimni ishdan boʻshatsa, qaror huquqiy jihatdan haqiqiy emas deb topiladi.

MKda jamoa kelishuvi va shartnomasi qonun bilan belgilangan kafolatlardan kam boʻlmagan, balki qoʻshimcha kafolatlar ham nazarda tutishi mumkinligi qayd etilgan.

Sharhlanayotgan norma mehnat munosabatlarida “tripartizm” (xodim–ish beruvchi–kasaba uyushmasi) tamoyilini amalga oshirish vositasi hisoblanadi.

Sudlar xodimni ishdan boʻshatish uchun kasaba uyushmasi qoʻmitasining oldindan roziligini olish mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusi bilan bekor qilishning tartibiga kirishi sababli ishga tiklash nizosini koʻrib chiqishda kasaba uyushmasi qoʻmitasining qarori belgilangan tartibga rioya qilingan holda qabul qilingan-qilinmaganligi holatiga ish yuzasidan barcha dalillar yigʻindisi asosida baho beradi.

2. Sharhlanayotgan normada kasaba uyushmasi qoʻmitasi roziligisiz mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusi bilan bekor qilish mumkin boʻlgan holatlar bayon qilingan.

Agar jamoa kelishuvi yoki shartnomasida rozilik olish belgilangan boʻlsa, ish beruvchi mehnat shartnomasini bekor qilishdan oldin kasaba uyushmasi qoʻmitasining roziligini olishi shart.

Biroq ayrim holatlarda kasaba uyushmasi roziligisiz ham mehnat shartnomasi bekor qilinishi mumkin. Bunday holatlarga quyidagilar kiradi:

a) tashkilot (uning alohida boʻlinmasi) oʻz muassislarining (ishtirokchilarining) yoki taʼsis hujjatlari bilan bunga vakolat berilgan yuridik shaxs organining qaroriga binoan tugatilganligi yoxud yakka tartibdagi tadbirkor tomonidan faoliyat tugatilganligi munosabati bilan. Agar korxona muassislar yoki vakolatli organ qarori bilan tugatilsa yoki yakka tadbirkor faoliyati rasmiy tarzda yakunlansa, barcha mehnat shartnomalari bekor qilinadi. Bu yerda kasaba uyushmasi roziligini olish maʼnosiz, chunki ish beruvchining oʻzi tugatilmoqda.

Biroq xodimlar ishdan boʻshatishda kompensatsiya va boshqa toʻlovlarni olish huquqiga ega boʻladi;

b) MK 161-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan istalgan asoslardan biriga koʻra tashkilot rahbari, alohida boʻlinma rahbari bilan. Tashkilot rahbarlari va alohida boʻlinma rahbarlari mehnat munosabatlarida alohida huquqiy maqomga ega. Shu sababli ular bilan tuzilgan mehnat shartnomasi muayyan asoslar boʻyicha kasaba uyushmasi aralashuvisiz bekor qilinishi mumkin.

Mehnat qonunchiligida xodimning ishdan boʻshatilishi faqat qonunlarda belgilangan asoslar asosida amalga oshirilishi mumkin. Shu bilan birga, tashkilot rahbari va alohida boʻlinma rahbarlari mehnat munosabatlarida alohida huquqiy maqomga ega. Bu ularning rahbarlik vazifalari va masʼuliyati bilan bogʻliq.

Shu sababli ular bilan tuzilgan mehnat shartnomasi muayyan asoslar boʻyicha kasaba uyushmasi aralashuvisiz bekor qilinishi mumkin. Yaʼni, xodimning oddiy xodimlardan farqli oʻlaroq, kasaba uyushmasi qoʻmitasining oldindan roziligi talab qilinmaydi. Bu qoida rahbarlar faoliyatining samaradorligini taʼminlash va tashkilotda operativ qaror qabul qilish imkonini saqlash maqsadida joriy qilingan;

v) tashkilot mulkdori oʻzgarganligi munosabati bilan ushbu Kodeks 489-moddasi birinchi qismining 1-bandiga muvofiq tashkilot rahbari, uning oʻrinbosarlari, bosh buxgalter va tashkilotning alohida boʻlinmasi rahbari bilan. Agar tashkilotning mulkdori oʻzgarsa, yangi egasi avvalgi rahbar, uning oʻrinbosarlari, bosh buxgalter va alohida boʻlinma rahbarlari bilan mehnat shartnomasini bekor qilish huquqiga ega.

Bu holatda kasaba uyushmasi qoʻmitasi roziligini olish talab etilmaydi, chunki mehnat qonunchiligida mulkdor oʻz kadrlar jamoasini erkin tanlash huquqiga ega hisoblanadi.

Biroq davlat ushbu holatlarda xodimlarga adolatli toʻlov va ijtimoiy himoya choralarini kafolatlashi shart.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarorining 25-bandiga koʻra, jamoa kelishuvi yoki jamoa shartnomasida mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusi bilan bekor qilish uchun kasaba uyushmasi qoʻmitasining oldindan roziligini olish nazarda tutilgan boʻlsa, shartnomani bunday rozilikni olmay turib bekor qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Biroq tashkilot (uning alohida boʻlinmasi) oʻz muassislarining (ishtirokchilarining) yoki taʼsis hujjatlari bilan bunga vakolat berilgan yuridik shaxs organining qaroriga binoan tugatilganligi yoxud yakka tartibdagi tadbirkor tomonidan faoliyat tugatilganligi munosabati bilan;

MK 161-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan istalgan asoslardan biriga koʻra tashkilot rahbari, alohida tarkibiy boʻlinma rahbari bilan;

tashkilot mulkdori oʻzgarganligi munosabati bilan MK 489-moddasi birinchi qismining 1-bandiga muvofiq tashkilot rahbari, uning oʻrinbosarlari, bosh buxgalter va tashkilotning alohida boʻlinmasi rahbari bilan tuzilgan mehnat shartnomasi ish beruvchining tashabbusi bilan bekor qilingan taqdirda kasaba uyushmasi qoʻmitasining roziligini olish talab etilmasligi eʼtiborda tutilishi lozim.

Nizoni toʻgʻri hal etish uchun sud jamoa kelishuvi yoki jamoa shartnomasi tuzilgan-tuzilmaganligini, unda xodim bilan mehnat shartnomasini bekor qilish uchun kasaba uyushmasi qoʻmitasining oldindan roziligini olish nazarda tutilgan-tutilmaganligini aniqlashi lozim.

Bu oʻrinda shuni nazarda tutish lozimki, jamoa shartnomasining shartlari jamoa kelishuviga nisbatan xodimning holatini yomonlashtirishi mumkin emas. Agar tarmoq yoki hududiy jamoa kelishuvlarida ish beruvchi tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilish uchun kasaba uyushmalari qoʻmitasining oldindan roziligini olish nazarda tutilgan boʻlsa, bunday rozilik jamoa shartnomasida koʻrsatilgan yoki koʻrsatilmaganligidan qatʼi nazar olinishi shart.

Bu norma mehnat munosabatlarida kasaba uyushmasi qoʻmitasi roziligining huquqiy ahamiyati va uning muddatlarga rioya qilishini belgilaydi.

3. Ish beruvchi mehnat shartnomasini bekor qilish niyatida boʻlsa, kasaba uyushmasi qoʻmitasiga mansabdor shaxs tomonidan yozma taqdimnoma yuboriladi. Bu orqali xodim manfaatlari himoya qilinadi.

Qoʻmita taqdimnomani olingan kundan eʼtiboran 10 kun ichida oʻz qarori haqida ish beruvchiga xabar qilishi shart. Bu muddat kasaba uyushmasi uchun xodim manfaatini oʻrganish va adolatli qaror qabul qilish imkonini beradi.

Agar 10 kunlik muddat oʻtsa-da, qoʻmita ish beruvchiga oʻz qarorini bildirmasa, bu holat “rozilik berilmagan” deb emas, balki “rozilik talab etilmaydigan” holat sifatida baholanadi. Yaʼni, ish beruvchi kasaba uyushmasi roziligisiz ham shartnomani bekor qilishga haqli boʻladi.

Demak, kasaba uyushmasi qoʻmitasi oʻz qarorini kechiktirishi xodimning huquqlarini himoya qilmasdan, aksincha ish beruvchiga shartnomani mustaqil ravishda bekor qilish imkoniyatini yaratib beradi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarorining 26-bandiga koʻra, kasaba uyushmasi qoʻmitasi xodim bilan mehnat shartnomasini bekor qilishga roziligi masalasi boʻyicha qabul qilingan qaror haqida mehnat shartnomasini bekor qilish huquqiga ega boʻlgan mansabdor shaxsning yozma taqdimnomasi olingan kundan eʼtiboran oʻn kunlik muddatda ish beruvchiga xabar qilishi kerak.

Agar koʻrsatilgan muddat tugaganidan keyin kasaba uyushmasi qoʻmitasi qabul qilingan qaror haqida xabar qilmasa, ish beruvchi xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasini belgilangan tartibda kasaba uyushmasi qoʻmitasining roziligisiz bekor qilishga haqli.

4. Ish beruvchi kasaba uyushmasi qoʻmitasi tomonidan xodim bilan mehnat shartnomasini bekor qilishga rozilik berish toʻgʻrisidagi qarori qabul qilingan kundan eʼtiboran bir oydan kechiktirmay mehnat shartnomasini bekor qilishga haqlidir.

Ish beruvchi bu muddat ichida kasaba uyushmasi qoʻmitasi, zarur hollarda esa mahalliy mehnat organining roziligini olib, xodim bilan boʻlgan mehnat shartnomasini bekor qilishga haqlidir.

Ish beruvchining tashabbusiga koʻra, mehnat shartnomasini bekor qilishga kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki boshqa (mahalliy mehnat organi va boshqa) organning roziligini olish zarur boʻlganda bunday rozilik olingandan keyin belgilangan bir oylik muddatning oʻtganligi ish beruvchining xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasini bekor qilishga bunday rozilikni olish uchun tegishli organga qaytadan murojaat qilish huquqidan mahrum etmaydi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarorining 26-bandiga koʻra, ish beruvchi kasaba uyushmasi qoʻmitasi tomonidan xodim bilan mehnat shartnomasini bekor qilishga rozilik berish toʻgʻrisidagi qarori qabul qilingan kundan eʼtiboran bir oydan kechiktirmay mehnat shartnomasini bekor qilishga haqlidir.

Xodimning vaqtincha mehnatga qobiliyatsizligi, uning mehnat taʼtilida boʻlishi va barcha boshqa holatlar bir oylik muddatning uzilishiga sabab boʻlmaydi, ish beruvchi bu muddat ichida kasaba uyushmasi qoʻmitasi, zarur hollarda esa mahalliy mehnat organining (MKning 421-moddasi) roziligini olib, xodim bilan boʻlgan mehnat shartnomasini bekor qilishga haqlidir.

Ish beruvchining tashabbusiga koʻra, mehnat shartnomasini bekor qilishga kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki boshqa (mahalliy mehnat organi va boshqa) organning roziligini olish zarur boʻlganda bunday rozilik olingandan keyin belgilangan bir oylik muddatning oʻtganligi ish beruvchining xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasini bekor qilishga bunday rozilikni olish uchun tegishli organga qaytadan murojaat qilish huquqidan mahrum etmaydi.

Xodim bilan mehnat shartnomasi ish beruvchining tashabbusiga koʻra kasaba uyushmasi qoʻmitasining roziligisiz bekor qilingani aniqlansa, sud mehnat shartnomasi bekor qilinganligini noqonuniy deb topadi va xodimning avvalgi ishiga tiklash haqidagi talabini qanoatlantiradi.