1. Ushbu moddaning asosiy maqsadi — xodimni ishsiz qolishdan himoya qilish, agar u mehnat shartnomasida belgilangan vazifani xolisona (aybsiz) sabablarga koʻra bajara olmasa.

Qonun ish beruvchini quyidagi ketma-ket harakatlarga majbur qiladi:

Birinchi navbatda — xodimning mutaxassisligi va malakasiga mos boshqa ishni taklif etish.

Agar bunday ish boʻlmasa — ish beruvchida mavjud boʻlgan boshqa boʻsh ishlarni (yordamchi xodimlar va h.k.) taklif etish.

Bu orqali ish beruvchi xodimni ishdan boʻshatishdan avval uni boshqa ishga joylashtirish imkonini toʻliq ishlatishi lozim.

Xolisona sabablar deganda xodimning aybi bilan bogʻliq boʻlmagan, lekin u oʻz vazifasini davom ettira olmaydigan holatlardir.

Bunday sabablar ushbu moddaning ikkinchi qismida koʻrsatilgan MK moddalariga havola qilingan.

Bu holatlarda ish beruvchi xodimning aybi yoʻqligini inobatga olib, uning mehnat huquqini saqlash uchun boshqa ish taklif etishi kerak.

Xodimning mutaxassisligi muvofiq keladigan boshqa ish deganda xodimga taʼlim olganligini tasdiqlovchi hujjatlarga (diplom, sertifikat va b.) asosan berilgan mutaxassislikning qonunchilik yoki ish beruvchi ichki hujjatlarida malaka talabiga sifatida belgilangan mutaxassislikka mos kelgan ish beruvchidagi kasb yoki lavozim tushuniladi.

Xodimning malakasiga muvofiq keladigan boshqa ish deganda xodimning malakasi qonunchilik yoki ish beruvchi ichki hujjatlarda malaka talabi sifatida belgilagan kasbiy bilimlari, malakalari, koʻnikmalari, layoqati va ish tajribasining darajasiga mos kelgan ish beruvchidagi kasb yoki lavozim tushuniladi.

Ish beruvchining majburiyati:

xodimning malakasiga va sohaga mos boʻlgan ishlarning roʻyxatini koʻrib chiqishi kerak;

agar shunday ish boʻlsa, xodimga yozma ravishda taklif etadi;

agar mos ish boʻlmasa, boshqa boʻsh ish oʻrinlarini (malaka talab qilmaydigan yordamchi lavozimlar va h.k.) taklif qiladi.

Faqat xodim barcha taklif etilgan ishlarni rad etganidan keyin yoki mutaxassisligi va malakasiga mos keladigan boʻsh ish oʻrni boʻlmasa, mehnat shartnomasini bekor qilishga ruxsat etiladi.

Xodimning huquqi:

ish beruvchi taklif etgan ishga rozi boʻlishi yoki rad etishi huquqiga ega;

agar ish beruvchi xodimga boʻsh ish oʻrinlarini taklif qilmasa, xodim ish beruvchidan talab qilishi mumkin;

agar ish beruvchi mos boʻsh ish taklif etmasdan mehnat shartnomasini bekor qilsa, sudga murojaat etishi mumkin.

MISOL

1. Korxonada “smetachi muhandis” lavozimi texnik qayta tashkil etish sababli tugatildi.

Biroq ish beruvchi xodimga “ishlab chiqarish muhandisi” lavozimini taklif qildi.

Xodim rozi boʻldi — shu orqali ish beruvchi uni ishsiz qolishdan himoya qildi va qonun talabini bajardi.

2. Bankda yangi dasturiy taʼminot joriy etildi va buxgalteriyada xodim malakasi yangi sertifikat talablariga javob bermadi.

Ish beruvchi unga “kassa yordamchisi” vazifasini taklif qildi.

Xodim rozi boʻlmadi.

Natijada mehnat shartnomasi xolisona sabab bilan bekor qilindi, xodimga ishdan boʻshatish nafaqasi toʻlandi.

MK 144-moddasi birinchi qismidagi ish beruvchining majburiyati sifatida belgilangan normalar umumiy qilib koʻrsatilgan boʻlib, uni qanday bajarish ushbu moddaning keyingi qismlarida bayon etilgan.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida MKning aynan qaysi moddasiga asosan xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi bekor qilishdan oldingi ish beruvchining ushbu moddaning birinchi qismdagi majburiyatini bajarishi kerakligiga aniqlik kiritadi.

Yaʼni, 5 ta holatlarda ish beruvchi shartnomani toʻgʻridan-toʻgʻri bekor qilolmaydi, avval xodimga boshqa ish taklif etishi shart:

143-moddaning ikkinchi qismi — xodim sogʻligʻi sababli ishni bajara olmagan holatlar;

161-moddaning ikkinchi qismi (mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusiga koʻra bekor qilish) 2-bandi —texnologiyaning, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishning oʻzgarishi, ishlar (mahsulot, xizmatlar) hajmining qisqarishi bilan bogʻliq holat hamda 3-band – xodimning malakasi yetarli boʻlmaganligi sababli egallab turgan lavozimiga yoki bajarayotgan ishiga muvofiq emasligi holati;

168-moddaning birinchi qismi (taraflarning xohish irodasiga bogʻliq boʻlmagan holatlar) 2-band — shu ishni ilgari bajarib kelgan xodimning avvalgi ishga tiklanganligi, 4-band — ishga qabul qilishga doir belgilangan qoidalarning buzilganligi, agar yoʻl qoʻyilgan qoidabuzarlikni bartaraf etish imkoni boʻlmasa va u ishni davom ettirishga toʻsqinlik qilsa, 5-band — qonunchilikka muvofiq mehnatga oid munosabatlarni davom ettirishga monelik qiladigan holatlar yuzaga kelganligi (xodimning belgilangan tartibda berilgan tibbiy xulosaga muvofiq mehnat faoliyatiga toʻliq qobiliyatsiz deb eʼtirof etilganligi, shuningdek davlat sirlaridan foydalanish huquqi bekor qilinganligi, agar bajarilayotgan ish shunday foydalanish huquqini talab qilsa, muayyan ishni bajarishga doir ruxsatnomadan yoki litsenziyadan mahrum etilganligi va boshqalar) va 9-band — Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputatining, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatida doimiy asosda ishlagan Senat aʼzosining vakolatlari muddati tugaganligi yoki Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi va Senati tarqatib yuborilganligi munosabati bilan avvalgi lavozimiga (ishiga) qaytganligi;

489-moddaning birinchi qismi 1-bandi — tashkilot mulkdorining oʻzgarganligi munosabati bilan ish beruvchining tashabbusiga koʻra mehnat shartnomasining bekor qilinishidagi holatlar.

Bu asoslar boʻyicha toʻliq sharhni yuqoridagi moddalarga berilgan sharhdan topishingiz mumkin.

MK 144-moddasi birinchi qismidagi ish beruvchining majburiyati faqat ikkinchi qismdagi MKning tegishli moddalarida nazarda tutilgan asoslarga koʻra bekor qilingan taqdirda ish beruvchining zimmasiga yuklatiladi.

MKning boshqa moddalarida nazarda tutilgan asoslarga koʻra ish beruvchi xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasini bekor qilishdan oldin boshqa ish taklif qilish ish beruvchining ixtiyori hisoblanadi va xodim bilan kelishuvga koʻra amalga oshirilishi mumkin.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida ish beruvchining ushbu moddaning birinchi qismidagi majburiyatini bajarishda aynan MKning 168-moddasi birinchi qismining 4 yoki 5-bandiga koʻra xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi bekor qilingan taqdirda yana bir tartibni belgilaydi, yaʼni xodimni boshqa ishga oʻtkazish tegishincha MK 168-moddasining beshinchi yoki oltinchi qismi talablari hisobga olingan holda amalga oshiriladi. Yaʼni:

agar ish beruvchi tomonidan xodimning yozma roziligi bilan uni ish beruvchida mavjud boʻlgan boshqa ishga oʻtkazish boʻyicha choralar koʻrilgan, lekin xodim bunday oʻtkazishni rad etgan boʻlsa, ishga qabul qilishning belgilangan qoidalari xodimning aybisiz buzilgan hollarda mehnat shartnomasini MK 168-moddasi birinchi qismining 4-bandida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha bekor qilishga yoʻl qoʻyiladi;

agar ish beruvchi tomonidan xodimning yozma roziligi bilan uni ish beruvchida mavjud boʻlgan boshqa ishga oʻtkazish boʻyicha choralar koʻrilgan, lekin xodim bunday oʻtkazishni rad etgan boʻlsa, mehnatga oid munosabatlarni davom ettirishga toʻsqinlik qiluvchi holatlar xodimning aybisiz yuzaga kelgan hollarda (bundan xodimni tibbiy xulosaga muvofiq mehnat faoliyatiga toʻliq layoqatsiz deb eʼtirof etish mustasno) mehnat shartnomasini MK 168-moddasi birinchi qismining 5-bandida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha bekor qilishga yoʻl qoʻyiladi (MK 168-modda sharhiga qarang).

Bu qadamlar rasmiy hujjatlar bilan (yozma taklif, rad etish bayonoti yoki dalolatnoma va h.k.) tasdiqlanishi kerak.

MISOL

1. Korxonada tekshiruvidan keyin muhandis lavozimidagi xodimning muhandislik boʻyicha tegishli diplomi yoʻqligi aniqlandi. Ish beruvchi unga malakasiga mos operator lavozimini taklif qildi.

Xodim rozi boʻldi — natijada ishdan boʻshatishga ehtiyoj qolmadi.

2. Davlat korxonasida xodimlar boʻlimi boshligʻi tekshirilganda ushbu lavozimga talab etiladigan davlat sirlaridan foydalanish huquqiga ega emasligi maʼlum boʻldi.

Shunda, ish beruvchi unga boshqa ish taklif etmadi va mehnat shartnomasini toʻgʻridan-toʻgʻri bekor qildi.

Sudda bu qaror bekor qilindi, chunki ish beruvchi 144-moddaning uchinchi qismi orqali belgilangan majburiyatni bajarmagan.

4. Bu normada xodim malakasi yetarli boʻlmaganligi sababli bajarayotgan ishiga (egallab turgan lavozimiga) muvofiq boʻlmagan taqdirda ish beruvchi oʻz tashabbusiga koʻra xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasini bekor qilishdan oldingi majburiyatlaridan biri belgilangan.

Ushbu majburiyat ish beruvchi tomonidan xodim malakasi yetarli boʻlmaganligi sababli bajarayotgan ishiga (egallab turgan lavozimiga) muvofiq boʻlmagan deb topilgan taqdirda, u bilan tuzilgan mehnat shartnomasini bekor qilishdan oldin, agar boʻsh ish oʻrni mavjud boʻlsa, ushbu boʻsh ish oʻrinlaridan uning mutaxassisligiga mos keladigan, birmuncha kam malaka talab etiladigan ishni, bunday ish mavjud boʻlmaganda esa ish beruvchida mavjud boʻlgan boshqa ishni taklif etishi shart ekanligini bildiradi.

Xodim malakasi yetarli boʻlmaganligi sababli bajarayotgan ishiga (egallab turgan lavozimiga) muvofiq boʻlmaganligini aniqlashda tartibi va eʼtibor qaratish kerak boʻlgan jihatlar haqida MK 161-moddasi sharhida bayon etilgan. Bundan tashqari, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi 26-sonli qarorining 29-bandida ham bayon etilgan.

Xodimning mutaxassisligi va malakasi mos keladigan hamda boshqa ish (malaka talab qilmaydigan) haqida ushbu moddaning birinchi qismida sharhlandi.

Birmuncha kam malaka talab etiladigan ish deganda xodimning malakasi yetarli boʻlmaganligi sababli muvofiq boʻlmagan deb topilgan bajarayotgan ishidan (egallab turgan lavozimidan) qonunchilik va ish beruvchi tomonidan belgilangan malaka talablariga koʻra kamroq malaka (xodimning muayyan kasbiy faoliyat turini bajarishga tayyorligini tavsiflaydigan kasbiy bilimlari, malakalari, koʻnikmalari, layoqati va ish tajribasining darajasi) talab etiladigan ish (kasb va lavozim) tushuniladi.

Masalan, boʻlim boshligʻi lavozimidan bosh mutaxassis, yetakchi mutaxassis, mutaxassis yoki muhandis lavozimlariga birmuncha kam malaka talab qilishi mumkin.

Ish beruvchi agar boʻsh ish oʻrni mavjud boʻlsa va ushbu boʻsh ish oʻrni xodim nomuvofiq deb topilgan ish oʻrniga nisbatan birmuncha kam malaka talab qilsa, ushbu birmuncha kam malaka talab qiladigan ishga malakasi muvofiq kelishini aniqlashi mumkin. Chunki ushbu xodim birmuncha kam malaka talab qilinadigan ishga ham malakasi yetarli emas boʻlishi mumkin. Malakasi yetarli boʻlmagan ishga xodimni oʻtkazish ish beruvchi uchun salbiy holatlarni keltirib chiqarishni oldini olish maqsadida.

Xodimni birmuncha kam malaka talab qilinadigan ishga malakasi mosligini aniqlashda uning bilimlarini sinab koʻrishi (test, suhbat va amaliy ishlar bilan), oldingi faoliyatini tahlil qilishi mumkin.

Xodimni birmuncha kam malaka talab qilinadigan ishga malakasi mosligini aniqlashda uning malakasini sinab koʻrishi (test, suhbat va amaliy ishlar bilan), oldingi faoliyatini tahlil qilishi mumkin.

Chunki sharhlanayotgan moddaning yettinchi qismi toʻrtinchi xatboshiga koʻra, mehnat shartnomasini xodim ushbu ishni bajarish uchun zarur boʻlgan malaka talablariga muvofiq emasligi sababli uni boshqa ishga oʻtkazish mumkin boʻlmaganda bekor qilishga yoʻl qoʻyilishi belgilangan.

Malakasi yetarli boʻlmaganligi sababli bajarayotgan ishiga (egallab turgan lavozimiga) nomuvofiq deb topilgan xodimning mutaxassisligi va birmuncha kam malaka talab qilinadigan boʻsh ish oʻrniga malakasi mos kelsa ish beruvchi ushbu ishni xodimga taklif qilishi shart.

Bu jarayon rasmiy hujjatlar bilan tasdiqlanishi zarur, aks holda ish beruvchi mehnat nizosi kelib chiqqanda mehnat nizolari komissiyasi yoki sudda tegishli tartibda yuqoridagi ish taklif qilinmagan deb tan olinishi va xodim ishga tiklanishi mumkin.

Rasmiy hujjatlar yozma ravishda taklif qilingan ishlar roʻyxati, agar xodim rad qilgan boʻlsa, buni tasdiqlovchi guvohlar ishtirokida rasmiylashtirilgan dalolatnoma, agar birmuncha kam malaka talab qilinadigan ish uchun xodimning malakasi mosligini aniqlash uchun sinovlar oʻtkazilgan boʻlsa, dalolatnoma yoki bayonnoma kabi hujjatlar boʻlishi mumkin.

MISOL

1. Texnik muhandis attestatsiyadan oʻta olmadi va uning malakasi yetarli emasligi qayd etildi.

Ish beruvchi unga texnik nazoratchi yordamchisi vazifasini taklif qildi.

Xodim rozi boʻldi va yangi ishga oʻtkazildi.

Bu holatda ish beruvchi 144-modda talabini toʻliq bajardi.

2. Buxgalter yangi elektron tizimda ishlash malakasiga ega emasligi sababli ishni bajara olmadi.

Ish beruvchi unga yengilroq kassir vazifasini taklif qildi, lekin u rad etdi.

Natijada mehnat shartnomasi MK 161-moddasi ikkinchi qismi 3-bandiga asosan bekor qilindi.

5. Bu qismning maqsadi — xodimning sogʻligʻiga zarar yetkazmasdan mehnat faoliyatini davom ettirish imkoniyatini taʼminlashdir.

Agar tibbiy xulosasiga koʻra xodim mehnat shartnomasida belgilangan ishni bajara olmasa, ish beruvchi shartnomani bekor qilishdan avval xodimni tibbiy xulosaga mos keladigan, mutaxassislik va malakasiga mos boʻlgan boʻsh ishni taklif etishi, ish beruvchida bunday ish mavjud boʻlmagan taqdirda esa boshqa ish taklif etilishi kerak.

Tibbiy xulosaga muvofiq xodimga mehnat shartnomasida shart qilib koʻrsatilgan ishni bajarishga qarshi koʻrsatma mavjudligi haqida MK 143-moddasi sharhida bayon etilgan. Bundan tashqari, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi 26-sonli qarorining 47-bandida ham bayon etilgan.

Xodimning mutaxassisligi va malakasi mos keladigan hamda boshqa ish (malaka talab qilmaydigan) haqida ushbu moddaning birinchi qismida sharhlandi.

Ish beruvchi boshqa ishni taklif qilishni quyidagi tartibga amal qilishi shart:

birinchi navbatda — xodimning oʻzidagi mutaxassislik va malakaga mos keladigan ishni taklif qiladi. Bu — xodimning kasbiy salohiyatini saqlab qolish uchun muhim;

agar bunday ish mavjud boʻlmasa — ish beruvchidagi boshqa, sogʻligʻiga qarshi koʻrsatma boʻlmagan boshqa (malaka talab qilmaydigan) ishni taklif etadi.

Xodimga taklif etilayotgan ish tibbiy xulosadagi koʻrsatmaga mos boʻlishi shart.

Xodim taklif etilgan ishni qabul qilish yoki rad etish huquqiga ega, shuningdek ish beruvchi uni roziligisiz boshqa ishga oʻtkaza olmaydi. Agar ish beruvchi umuman mos ish taklif qilmagan boʻlsa, xodim mehnat nizolari komissiyasi, sud yoki Davlat mehnat inspektsiyasi orqali oʻz huquqini himoya qilishi mumkin.

MISOL

1. Qurilish muhandisi tibbiy xulosaga koʻra balandlikda ishlay olmaydi.

Ish beruvchi unga muhandislik mutaxassisligiga mos — loyiha nazoratchisi lavozimini taklif qiladi.

Xodim rozi boʻladi va yangi ishga oʻtkaziladi.

Bu holatda ish beruvchi modda talabini toʻliq bajardi.

2. Ishchi tibbiy xulosaga koʻra kimyoviy moddalar bilan ishlay olmaydi.

Ish beruvchi unga boshqa ish taklif qilmadi va shartnomani bekor qildi.

Sudda ish beruvchi 144-moddaning beshinchi qismi talabini buzgan deb topildi, chunki u tibbiy xulosani hisobga olmagan.

6. Ushbu qism ish beruvchida doimiy ish oʻrni yoʻq, lekin muddatli (vaqtinchalik, mavsumiy) ish mavjud boʻlgan hollarda xodimni ishsiz qoldirmaslik uchun qoʻllaniladi.

Qonun ish beruvchiga shunday vaziyatda xodimga vaqtinchalik ishni taklif etish majburiyatini yuklaydi.

Bu orqali xodim ishsiz qolmaydi, ish beruvchi mehnat shartnomasini toʻgʻridan-toʻgʻri bekor qilmasdan, xodimni vaqtinchalik ish bilan taʼminlaydi, mehnat munosabatlari insonparvar va ijtimoiy adolatli asosda davom ettiriladi.

Bu qoida 144-moddaning ikkinchi qismidagi holatlarga taalluqlidir, yaʼni misol uchun xodimning sogʻligʻi sababli malaka yetishmasligi yoki ish sharoiti oʻzgarishi sababli holatlarda agar ish beruvchida doimiy ish oʻrni boʻlmasa, lekin vaqtinchalik ish mavjud boʻlsa (masalan, loyiha muddati 6 oy, taʼtildagi xodim oʻrni va h.k.), ish beruvchi xodimga shu vaqtinchalik ishni taklif etishi shart.

Bu holda xodim bilan tuziladigan shartnoma muddatli mehnat shartnomasi hisoblanadi. Unda ish muddati aniq koʻrsatiladi (masalan, “2025 yil 1 yanvardan 2025 yil 30 iyungacha”). Ishchi avvalgi ishidan vaqtinchalik boshqa vazifaga oʻtkazilgani qayd etiladi, shartnoma muddati tugaganda, mehnat munosabatlari avtomatik ravishda tugaydi.

Muddatli mehnat shartnomasi boʻyicha bajarilishi mumkin boʻlgan ishni ish beruvchi xodimga taklif etishda xodimning mutaxassisligi va malakasi mos ekanligiga eʼtibor qaratadi.

MISOL

1. Ishlab chiqarish boʻlimi tugatilgan va xodimning doimiy lavozimi bekor qilindi. Biroq korxonada 6 oylik loyiha doirasida vaqtinchalik muhandis kerak edi. Ish beruvchi xodimga shu ishni taklif qildi, u rozi boʻldi va muddatli shartnoma asosida ishini davom ettirdi.

Bu holda ish beruvchi modda talabini toʻliq bajardi.

2. Buxgalteriyada qisqartirish natijasida doimiy ish oʻrni yoʻqoldi. Lekin homiladorlik va tugʻish taʼtilidagi xodimning oʻrni vaqtinchalik boʻsh edi. Ish beruvchi qisqartirishga tushgan xodimga shu ishni taklif etdi va muddatli shartnoma tuzdi.

Shartnoma homiladorlik va tugʻish taʼtilidagi xodimni ishga qaytgunga qadar muddatga belgilandi.

7. 144-moddaning barcha qismlarini (birinchi — oltinchi) amalga oshirish mexanizmlari hisoblanadi va faqat ular bajarilgandan keyingina mehnat shartnomasi bekor qilinishi mumkin.

Moddaning yettinchi qismi uchta aniq holatni belgilaydi:

1) xodim ushbu moddaning birinchi — beshinchi qismlarida nazarda tutilgan talablarga rioya etilgan holda ish beruvchi taklif etgan boshqa ishga oʻtishni rad etganda. Bu holda mehnat munosabatlarini davom ettirish imkoni yoʻq, shu sababli shartnoma bekor qilinadi. Bu rad etish yozma tarzda rasmiylashtirilishi lozim;

2) ish beruvchida boʻsh (vakant) oʻrinlar yoki xodim sogʻligʻi holati boʻyicha qarshi koʻrsatma boʻlmagan ish mavjud boʻlmaganda. Bu holatda ish beruvchi boʻsh ish oʻrinlari roʻyxatini koʻrib chiqadi va faqat boʻsh ish oʻrnini taklif etishi mumkinligini va birorta xodim ishlab turgan band ish oʻrni boʻlmasligini yoki taklif qilinadigan ish xodim sogʻligʻi holati boʻyicha qarshi koʻrsatma boʻlmasligini anglatadi;

3) xodim ushbu ishni bajarish uchun zarur boʻlgan malaka talablariga muvofiq emasligi sababli uni boshqa ishga oʻtkazish mumkin boʻlmaganda. Bu MK 144-moddasi ikkinchi qismida koʻrsatilgan barcha asoslarga koʻra ish beruvchi taklif qiladigan boshqa boʻsh ishning malaka talablariga xodimning malakasi mos boʻlishi kerakligini anglatadi.

Agar ish beruvchi ushbu uchta holatga rioya qilmasa, mehnat shartnomasini bekor qilish noqonuniy boʻladi.