1. Mehnat shartnomasi ikki tomonlama huquqiy kelishuv hisoblanadi. Shuning uchun uning bekor qilinishi ham ikki tomonning manfaatlarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim. Ish beruvchi shartnomani bekor qilish niyati haqida oldindan yozma ogohlantirish orqali xodimga oʻz huquqiy va iqtisodiy manfaatlarini himoya qilishga tayyorlanish imkoniyatini beradi.

Masalan, ish qidirish, yangi mehnat shartlarini kelishib olish yoki kasaba uyushmasi orqali huquqiy yordam olish kabi choralar koʻrilishi mumkin.

Ogohlantirish – bu ish beruvchi va xodim manfaatlarini muvozanatda ushlash uchun joriy etilgan huquqiy kafolatdir. Uning maqsadi – xodimni ishdan boʻshatish jarayonini shaffof va adolatli qilish, ishsiz qolish xavfini yumshatish va ijtimoiy himoya mexanizmlarini amalga oshirishdan iborat.

Ogohlantirish muddatlari mehnat qonunchiligiga muvofiq turli asoslarga qarab belgilangan:

2 oy oldin – bu eng uzoq muddat hisoblanadi va u asosan tashkilotning oʻzgarishlari (tugatilishi, qayta tashkil qilinishi, shtat qisqarishi) bilan bogʻliq hollarda qoʻllaniladi. Bu vaziyatda koʻp sonli xodimlar ishsiz qolishi mumkin, shuning uchun ularga yangi ish topish uchun yetarli vaqt berish qonun talabidir.

2 hafta oldin – xodim malakasining yetarli emasligi sababli ishdan boʻshatish holatida beriladi. Bu muddat xodimga oʻz malakasini oshirish choralarini koʻrish yoki boshqa ishga oʻtish imkoniyatini beradi.

3 kun oldin – xodimning aybli harakatlari tufayli ishdan boʻshatishda qoʻllaniladi. Bu yerda xodimning aybi asosiy faktor boʻlgani uchun ish beruvchiga tezkor chora koʻrish huquqi beriladi. Biroq shunga qaramay, xodimni kamida 3 kun oldin ogohlantirish orqali unga oʻz fikrini bildirish va himoya mexanizmlaridan foydalanish imkoniyati yaratadi.

Zero, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarorining 23-bandiga koʻra, sudlarning eʼtibori ish beruvchi mehnat shartnomasini bekor qilish niyati haqida xodimni ogohlantirgani, MKning 165-moddasida belgilangan ogohlantirishning muddatlari va tartibiga rioya etilgan-etilmagani masalasini aniqlashga qaratilgan. Bunda ish beruvchi mehnat shartnomasini bekor qilish niyati haqida xodimni quyidagi muddatlarda yozma ravishda (imzo qoʻydirib) ogohlantirishi shart:

mehnat shartnomasi:

- tashkilot (uning alohida boʻlinmasi) oʻz muassislarining (ishtirokchilarining) yoxud taʼsis hujjatlari bilan bunga vakolat berilgan yuridik shaxs organining qaroriga binoan tugatilganligi;

- texnologiyaning, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishning oʻzgarishiga, ishlar (mahsulot, xizmatlar) hajmining qisqarishiga bogʻliq boʻlgan tashkilot xodimlarining soni yoki shtati oʻzgarganligi;

- tashkilot rahbariga, uning oʻrinbosarlariga, bosh buxgalterga va tashkilotning alohida boʻlinmasi rahbariga nisbatan tashkilot mulkdorining oʻzgarganligi munosabati bilan bekor qilinganda kamida ikki oy oldin;

- xodimning malakasi yetarli boʻlmaganligi tufayli bajarayotgan ishiga muvofiq emasligi munosabati bilan bekor qilinganda kamida ikki hafta oldin;

- xodimning aybli harakatlari (harakatsizligi) munosabati bilan bekor qilinganda kamida uch kun oldin.

Xodimni mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusiga koʻra kelgusida bekor qilish toʻgʻrisida ogohlantirishning MK 165-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan muddatlari barcha hollarda qoʻllaniladi, bundan MKning VI boʻlimida ayrim toifadagi xodimlarga nisbatan boshqa ogohlantirish muddatlari belgilangan hollar mustasno.

Xodim bilan mehnat shartnomasini bekor qilish haqida faqat mehnat munosabatlarini bekor qilish huquqiga ega mansabdor shaxsgina ogohlantirishi mumkinligidan kelib chiqib, sudlar ogohlantirish tegishli mansabdor shaxs tomonidan imzolanganini aniqlashi kerak. Ogohlantirishda xodimning imzosi boʻlmagan taqdirda ham ish beruvchi xodimni belgilangan muddatda ogohlantirish bilan tanishtirgani, lekin xodim imzo qoʻyishdan bosh tortgani haqida ishonchli dalillar keltirsa, sud xodimni oʻz vaqtida mehnat shartnomasi bekor qilinishi haqida ogohlantirilgan deb topishi mumkin.

Xodimni ogohlantirish muddati ichida, bundan mehnat shartnomasini uning aybli harakatlari (harakatsizligi) munosabati bilan bekor qilish toʻgʻrisidagi ogohlantirish mustasno, xodimga boshqa ish qidirish uchun haftada kamida bir kun (ish haqi saqlangan holda) ishga chiqmaslik huquqi beriladi.

Agar tashkilot jamoa shartnomasida ish beruvchining xodimga ogohlantirish muddati davomida bir kundan ortiq vaqt ish topish uchun berishga majburligi koʻrsatilsa, xodimning shuncha kun berish haqidagi talabi qanoatlantirilmogʻi zarur.

MK 165-moddasining beshinchi qismida tashkilot (uning alohida boʻlinmasi) tugatilganligi munosabati bilan mehnat shartnomasini bekor qilishdan tashqari hollarda xodimning faqat mehnatga qobiliyatsizlik davrlari, shuningdek uning davlat yoki jamoat majburiyatlarini bajargan vaqti xodimni ogohlantirish muddatiga kirmasligi koʻrsatilganligi sababli xodim ishda boʻlmagan boshqa barcha holatlar (ish haqi toʻlanadigan va ish haqi saqlanmaydigan taʼtillarda boʻlishi, otgulda yurishi va hokazo) ogohlantirish muddatiga kiradi.

Sharhlanayotgan moddada ogohlantirish yozma shaklda tuzilishi va u bilan xodim imzo qoʻydirib tanishtirilishi lozimligi bayon qilingan.

Agar ish beruvchi ogohlantirishni ogʻzaki bersa yoki yozma ogohlantirishni xodim imzolamasa, keyinchalik mehnat nizolarida ish beruvchiga qarshi huquqiy oqibatlar kelib chiqishi mumkin.

Agar xodim imzolashdan bosh tortsa, ish beruvchi bu haqida dalolatnoma tuzish huquqiga ega.

HUJJATLARDAN NAMUNA

Mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusi bilan bekor qilish to'g'risida

OGOHLANTIRISH XATI

(Mehnat kodeksining 165-moddasi tartibida)

_______________________________________ tashkilotning ________________ lavozimdagi xodimi

_________________________________________________________________________(xodim F.I.Sh)ga

(Shtat qisqarishiga asos bo'luvchi normativ-huquqiy hujjat yoki hujjatlar turi, nomi, sanasi va ushbu hujjatda shtat qisqarishi bo'yicha belgilangan topshiriq yoziladi.)

Ushbu munosabat bilan tashkilotdagi (tashkilot nomi) _________ lavozimi tugatilishi munosabati bilan O'zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 161-moddasi ikkinchi qismi 2-bandiga asosan, texnologiyaning, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishning oʻzgarishi, ishlar (mahsulot, xizmatlar) hajmining qisqarishi bilan bogʻliq boʻlgan tashkilot (uning alohida boʻlinmasi), yakka tartibdagi tadbirkor xodimlari sonining yoki shtatining oʻzgarganligiga ko'ra, Siz bilan tuzilgan mehnat shartnomasini 2 (ikki) oydan so'ng bekor qilinishi haqida ogohlantiramiz.

Ko'rsatilgan ogohlantirish muddatiga vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik davrlari, shuningdek Siz davlat va jamoa topshiriqlarini bajargan vaqtingiz kirmaydi.

Ogohlantirish muddati davrida siz haftada _____(bir, ikki ....) kun o'rtacha ish haqingiz saqlangan holda ishga chiqmaslikka va bu vaqtni boshqa ish qidirish uchun foydalanishga haqli ekanligingiz ma'lum qilinadi.

Ish beruvchi ogohlantirish muddatini Mehnat kodeksi 286-moddasi birinchi qismi to'qqizinchi xatboshisiga muvofiq pulli kompensatsiya bilan almashtirish huquqiga ega hisoblanadi.

Tashkilot rahbari: __________(imzo) F.I.Sh

Ogohlantirish bilan tanishdim va uning bir nusxasini oldim: __________(imzo) xodim F.I.Sh

2. MKning 161-moddasida ish beruvchi xodimni mehnat shartnomasini bekor qilishdan oldin ogohlantirishi shartligi nazarda tutilgan. Mazkur ogohlantirish barcha xodimlar uchun umumiy qoida sifatida qoʻllaniladi. Demak, oddiy xodimlar, rahbarlar, buxgalterlar va boshqa lavozimdagilar uchun ham asosiy hisoblanadi.

Biroq ayrim toifadagi xodimlar uchun (masalan, davlat xizmatchilari, pedagoglar, homilador ayollar, voyaga yetmaganlar va boshqalar) qonunchilikda alohida kafolatlar yoki boshqa ogohlantirish muddatlari belgilangan boʻlishi mumkin.

3. Shahrlanayotgan normaga koʻra, ish beruvchi xodimni mehnat shartnomasini bekor qilish haqida oldindan ogohlantirish shart. Lekin ish beruvchi bu talabni bajarish oʻrniga, ogohlantirish muddatiga toʻgʻri keladigan pulli kompensatsiya toʻlash orqali uni almashtirishi mumkin. Buning uchun xodimning roziligi talab qilinmaydi.

Ogohlantirish muddati oʻrniga toʻlanadigan kompensatsiya miqdori xodimning ish haqi miqdoridan kelib chiqib hisoblanadi (MKning 243 va 248-moddalari sharhiga qarang).

Bu holat amaliyotda koʻp qoʻllaniladi, ayniqsa tashkilot tezkor tugatilganda yoki ish beruvchi xodim bilan tezda shartnoma bekor qilishga majbur boʻlgan holatlarda.

Qonun normasi muhim cheklov qoʻygan, yaʼni ogohlantirish muddatiga kompensatsiya toʻlash ish beruvchini mehnat qonunchiligida nazarda tutilgan boshqa toʻlovlarni amalga oshirishdan ozod qilmaydi.

4. Ogohlantirish muddatida xodim ishdan boʻshatilishini oldindan biladi. Shu davrda uning asosiy maqsadi yangi ish topishdan iborat boʻladi. Shu sababli qonun uning bu huquqini qoʻllab-quvvatlaydi va haftada kamida 1 kun ishga chiqmaslik huquqini, ish haqi saqlangan holda kafolatlaydi.

Agar shartnoma xodimning aybli harakatlari (harakatsizligi) sababli bekor qilinsa, u holda bu imtiyoz berilmaydi.

Xodim bu huquqdan foydalanmoqchi boʻlsa, ish beruvchini bu haqida oldindan yozma ravishda xabardor qilishi maqsadga muvofiq hisoblanadi. Masalan, “Menga dushanba kuni ish qidirish uchun vaqt berishingizni soʻrayman”.

Agar ish beruvchi bu huquqni cheklasa yoki ish haqini toʻlamasa, xodim mehnat nizolari boʻyicha komissiya yoki sudga murojaat qilishi mumkin.

Shuningdek, ish qidirish uchun vaqt xodimga faqat yozma tartibda berilishi mumkin. Ish beruvchi xodimni ishdan boʻshatish niyati haqida oldindan yozma ravishda ogohlantirishi shart va ana shu ogohlantirishda xodimga ish qidirish uchun vaqt berilayotgani koʻrsatilishi kerak. Xodim ushbu yozma ogohlantirish bilan tanishgani haqida imzo qoʻyadi.

Ogʻzaki maʼlum qilish huquqiy kuchga ega boʻlmaydi. Agar xodim imzolashdan bosh tortsa, ish beruvchi bu haqida guvohlar ishtirokida dalolatnoma tuzadi.

Ogohlantirish xati ish beruvchining imzosi bilan tasdiqlanganligiga eʼtibor qaratish lozim.

5. Ogohlantirish muddati bu ishdan boʻshatishga tayyorgarlik davri hisoblanadi. Lekin xodim vaqtincha mehnatga qobiliyatsiz davrida va davlat yoki jamoat majburiyatlarini bajarayotgan boʻlsa, bu vaqt ogohlantirish muddatiga kiritilmaydi. Yaʼni, ish beruvchi xodimni real holatda ish joyida boʻlgan vaqtdan hisoblab ogohlantirish muddatini belgilashi kerak.

Agar mehnat shartnomasi tashkilot (yoki uning alohida boʻlinmasi) tugatilganligi munosabati bilan bekor qilinsa, bu qoida qoʻllanilmaydi.

MKning 489-moddasiga koʻra, tashkilot mulkdori oʻzgarganligi munosabati bilan ish beruvchining tashabbusiga koʻra. Mehnat shartnomasini shu asosga koʻra bekor qilishga tashkilot mulk qilib olingan kundan eʼtiboran uch oy ichida yoʻl qoʻyiladi. Mazkur muddatga xodimning vaqtincha mehnatga qobiliyatsizligi davrlari, uning mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda nazarda tutilgan taʼtillarda boʻlganligi vaqti, boshqa uzrli sabablarga koʻra ishda boʻlmagan davrlari kiritilmaydi.