Agar muddatli mehnat shartnomasi ushbu Kodeksning 112 yoki 113-moddasi qoidalarini hisobga olgan holda tuzilgan boʻlsa, xodim bilan ushbu shartnomani tuzish asoslidir.
Agar yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar boʻlajak ishning xususiyatini yoki uni bajarish shartlarini hisobga olgan holda nomuayyan muddatga belgilanishi mumkin boʻlmasa, ushbu Kodeksning 112-moddasiga muvofiq muddatli mehnat shartnomasi tuziladi.
Ushbu Kodeksning 113-moddasida nazarda tutilgan hollarda muddatli mehnat shartnomasi mehnat shartnomasi taraflarining kelishuvi boʻyicha boʻlajak ishning xususiyatini va uni bajarish shartlarini hisobga olmasdan tuzilishi mumkin.
Belgilangan muddatga tuzilgan mehnat shartnomasi buning uchun ushbu Kodeksning 112 yoki 113-moddasida nazarda tutilgan yetarli asoslar mavjud boʻlmaganda nomuayyan muddatga tuzilgan deb hisoblanadi.
Muddatli shartnomani tuzish sabablari boʻlib xizmat qilgan holatlarga oʻrin qolmagan taqdirda, shuningdek yuz berishi mehnat shartnomasi muddatining tugashi bilan bogʻliq boʻlgan hodisa sodir boʻlganiga uch yildan oshgan boʻlsa, shartnoma nomuayyan muddatga uzaytirilgan deb hisoblanadi.
Nomuayyan muddatga tuzilgan mehnat shartnomasi xodimning roziligisiz belgilangan muddatga qayta tuzilishi mumkin emas.
Agar qonunda boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, muddatli mehnat shartnomasining muddati tugaganidan keyin, ushbu Kodeksning 112 yoki 113-moddasida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda taraflar uning amal qilish muddatini uzaytirishga haqli. Bunda muddatli mehnat shartnomasining jami muddati besh yildan oshmasligi kerak. Agar muddatli mehnat shartnomasining umumiy muddati u uzaytirilishidan oldin va keyin besh yildan oshgan boʻlsa, mehnat shartnomasi nomuayyan muddatga tuzilgan deb topiladi, bundan qonunda nazarda tutilgan hollar mustasno.
Oʻzi bilan nomuayyan muddatga mehnat shartnomasi tuzilayotgan xodimlar uchun nazarda tutilgan huquqlar va kafolatlarni berishdan bosh tortish maqsadida muddatli mehnat shartnomalarini tuzish taqiqlanadi.
Yakka tartibdagi mehnat nizolarini koʻrib chiqish chogʻida muddatli mehnat shartnomasini tuzishning asosliligini isbotlash vazifasi ish beruvchining zimmasiga yuklatiladi.
1. Mazkur norma mehnat huquqi tizimida muddatli mehnat shartnomalarining tuzilishida asoslilik printsipini mustahkamlovchi muhim qoidalardan biri hisoblanadi.
MKning 112 yoki 113-moddalar mehnat munosabatlarining muayyan muddat bilan cheklangan holatlarini belgilovchi maxsus qoidalarni oʻz ichiga oladi. Shu sababli agar ish beruvchi xodim bilan tuzilayotgan mehnat shartnomasining muddatli (uch yildan oshmaydigan) shaklini tanlayotgan boʻlsa, u holda toʻla asoslangan holda va ana shu ikki moddadagi sharoitlarni inobatga olishi kerak. Ushbu talab umumiy huquqiy aniqlik, xodimlarning mehnat kafolatlarini taʼminlash, shuningdek mehnat huquqini suiisteʼmol qilish holatlarining oldini olishga qaratilgan.
Agar muddatli mehnat shartnomasi MKning 112 yoki 113-moddasi qoidalarini hisobga olmagan holda tuzilgan boʻlsa, ushbu shartnoma asosli hisoblanmaydi.
2. Ushbu norma, yaʼni agar yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar boʻlajak ishning xususiyati yoki uni bajarish shartlarini hisobga olgan holda nomuayyan muddatga belgilanishi mumkin boʻlmasa, bu holatda mehnat shartnomasi faqat muddatli shaklda tuzilishi mumkinligi haqidagi talab - xodimlar mehnat huquqlarining huquqiy kafolatlari tizimida muhim oʻrin tutadi.
Mehnat shartnomasini tuzishda, uning muddati mehnat munosabatlarining barqarorligi va xodimning mehnat huquqlari himoyalanganligini belgilab beradi. Aynan shunday holatlarda - vaqtinchalik, mavsumiy, muayyan loyihaga oid yoki vaqtincha yoʻq xodimni almashtirish maqsadida ishga qabul qilish kabi vaziyatlarda - mehnat shartnomasini nomuayyan muddatga tuzish huquqiy va amaliy jihatdan maqbul emas. Shu munosabat bilan, MKning 112-moddasidagi normalarga muvofiq holda bunday vaziyatlar uchun maxsus - muddatli mehnat shartnomasi nazarda tutilgan (MKning 112-moddasi sharhiga qarang).
3. MKda mehnat shartnomasi odatda muayyan ish vaqtiga yoki ishning xususiyatiga bogʻliq holda belgilanadi. Lekin 113-moddada koʻrsatilgan holatlar mehnat qonunchiligidagi muhim istisno sifatida namoyon boʻladi. Yaʼni, mazkur moddaga muvofiq, muayyan muddatga tuziladigan mehnat shartnomasi taraflarning oʻz kelishuviga asosan, hatto ishning xususiyati va bajarish shartlarini hisobga olmagan holda ham amalga oshirilishi mumkin.
Ish beruvchilar MKning 113-moddasida nazarda tutilgan imkoniyatdan foydalanar ekanlar, shartnoma muddati va ish sharoitiga oid masalalarni odilona hal qilishlari, xodim huquqlarini cheklamasliklari shart. Xodim esa oʻz navbatida shartnoma imzolashda uning turi va amal qilish muddati, unga bogʻliq kafolatlar haqida toʻliq va aniq maʼlumot olishi kerak. Ayniqsa, bunday shartnomalarni takroriy va uzoq muddat mobaynida faqat muddatli shaklda tuzish xodim uchun ishonchsizlik muhitini yaratishi mumkin.
Mehnat shartnomasi taraflarining kelishuvi boʻyicha boʻlajak ishning xususiyatini va uni bajarish shartlarini hisobga olmasdan muddatli mehnat shartnomasi tuzish faqat MKning 113-moddasida nazarda tutilgan hollarda yoki qonunda nazarda tutilgan hollarda mumkin, boshqa hollarda mumkin emas.
4. Ushbu norma mazmuni shundan iboratki, agar mehnat shartnomasi belgilangan muddatga tuzilgan boʻlsa-da, lekin bu holatni qonuniy asoslovchi MKning 112 yoki 113-moddada nazarda tutilgan sharoitlar mavjud boʻlmasa, bunday shartnoma avtomatik ravishda nomuayyan muddatga tuzilgan deb hisoblanadi.
Bu esa xodimlarni vaqtinchalik ishga jalb etish orqali ularning mehnat huquqlarini cheklash, ularga nisbatan kamroq kafolatlarni taʼminlash amaliyotiga qarshi samarali himoya mexanizmini nazarda tutadi.
Bu qoida bir tomondan, mehnat munosabatlarini toʻla kafolatlashga xizmat qilsa, ikkinchi tomondan, ish beruvchi tomonidan nomuayyan muddatda ishga qabul qilish majburiyatini yuklaydi.
Qonunning bunday tarzda mustahkamlanishi ijtimoiy davlat printsipiga muvofiq boʻlib, xodim manfaatlarini ustuvor qoʻyadi. Mehnat munosabatlarida aniqlik va barqarorlikni taʼminlash ham davlat siyosatidagi muhim ustuvorliklardandir. Chunki nomuayyan muddatli shartnomalar xodimni uzoq muddatli mehnat va ijtimoiy kafolatlar bilan taʼminlaydi, masalan, mehnat taʼtili, moddiy yordam, kasaba uyushmalari huquqidan toʻliq foydalanish, mehnat baxtsiz hodisalarida kompensatsiya va hokazo.
Belgilangan muddatga tuzilgan shartnomani asossiz tuzish ish beruvchiga faqat vaqtinchalik foyda keltirishi mumkin, ammo bu holat qonuniylik, barqarorlik va ijtimoiy kafolatlar nuqtai nazaridan jiddiy oqibatlarga olib keladi. Qonunchilikda belgilangan tartibga amal qilinmasa, mehnat huquqlari buzilishi yuz beradi va bu, oʻz navbatida, nizolarning koʻpayishiga, ishchi kuchi bozorida barqarorlikning buzilishiga ham sabab boʻladi.
MISOL
Xususiy klinika xodimasi 11 oylik shartnoma asosida ishga qabul qilingan, shartnoma tugagach, ishdan boʻshatilgan. Holat uning ishi doimiy xususiyatga ega ekanini va 113-moddadagi asoslar yoʻqligini koʻrsatdi va mehnat shartnomasini nomuayyan muddatga tuzilgan va ishdan boʻshatishni asossiz deb topildi.
5. Ushbu qoida MKda nazarda tutilgan muhim normalardan biri hisoblanadi va mehnat shartnomalariga oid huquqiy munosabatlarda muayyan muddatli shartnomalarning avtomatik ravishda nomuayyan muddatli shartnomalarga aylanishini tartibga soladi.
Muddatli shartnoma faqat maxsus holatlarda, masalan, vaqtinchalik ishlar yoki muayyan loyihalarni bajarish uchun tuziladi. Lekin amaliyotda ish beruvchilar ayrim hollarda muddatli shartnomalarni asossiz va takror-takror tuzish orqali xodimni huquqiy kafolatlardan mahrum etishga harakat qilishlari mumkin. Shuning uchun mazkur huquqiy norma ana shunday holatlarning oldini olishga yoʻnaltirilgan.
Ushbu normaga koʻra, agar muddatli mehnat shartnomasi tuzilishiga sabab boʻlgan asos yoʻqolgan boʻlsa yoki shartnomada nazarda tutilgan muddat tugashiga olib keladigan holat sodir boʻlganiga uch yildan oshgan boʻlsa, mazkur shartnoma nomuayyan muddatga tuzilgan deb hisoblanadi. Bunda shartnomaning avtomatik tarzda nomuayyan muddatga oʻtishi yuridik fakt hisoblanadi va alohida ifodalash talab etilmaydi.
Muddatli shartnomani tuzish sabablari boʻlib xizmat qilgan holatlar deganda aynan MKning 112 yoki 113-moddalarida yoxud qonunda koʻrsatilgan holatlar nazarda tutilgan.
MISOL
Taʼsis hujjatlariga binoan oldindan 2 yil muddatga tashkil etilgan tashkilotga xodim bilan 2 yil muddatga muddatli mehnat shartnoma tuzildi, lekin tashkilot 5 yildan ortiq oʻz ishini davom ettirmoqda. Ushbu holatda xodim bilan tuzilgan mehnat shartnoma nomuayyan muddatli mehnat shartnoma boʻladi.
6. Mazkur qoida mehnat shartnomalarini tuzish, oʻzgartirish va bekor qilish sohasidagi asosiy kafolatlardan biri hisoblanadi. Xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi mehnat munosabatlari huquqiy jihatdan teng va adolatli boʻlishi uchun MKda xodimning huquqlarini cheklashga yoʻl qoʻyilmasligi qatʼiy belgilangan. Xususan, nomuayyan muddatga tuzilgan mehnat shartnomasini xodimning roziligisiz muddatli shartnoma bilan almashtirish mumkin emasligi mehnat munosabatlarining barqarorligi va xodimning mehnat huquqlari taʼminlanishining muhim kafolatidir.
7. Ushbu norma Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi mehnat qonunchiligida mehnat shartnomalarini tuzish, ularni amal qilish muddatini belgilash va uzaytirish bilan bogʻliq muhim huquqiy munosabatlarni tartibga soladi. Qonunning ushbu qismi muddatli mehnat shartnomasi tugaganidan keyin uning amal qilishini uzaytirish shartlarini belgilar ekan, bu jarayonda xodimning mehnat huquqlarini himoya qilish, mehnat munosabatlarining barqarorligini taʼminlash va ish beruvchining asosli ehtiyojlarini hisobga olish maqsadini koʻzda tutadi.
Mazkur moddaga koʻra, agar qonunda boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, muddatli mehnat shartnomasining muddati tugaganidan keyin, uning 112 yoki 113-moddalarida nazarda tutilgan holatlar mavjud boʻlsa, ish beruvchi va xodim uning amal qilish muddatini uzaytirishga haqli. Bu degani, shartnoma yakunlanganidan keyin ham, agar uning muddatli tuzilishiga sabab boʻlgan asoslar saqlanib qolgan boʻlsa, tomonlar uni uzaytirishi mumkin. Mazkur mexanizm, avvalambor, mehnat munosabatlarining izchilligini taʼminlashga qaratilgan boʻlib, turli toifadagi ishlarning xususiyati (masalan, vaqtinchalik loyiha, mavsumiy ish, muayyan muddatli loyihalar va h.k.) mehnat shartnomalarining muddatli shaklida tuzilishini zarur qiladi.
Shu bilan birga, mazkur normada belgilangan eng muhim huquqiy cheklov shundaki, muddatli mehnat shartnomasining umumiy amal qilish muddati (yaʼni, shartnoma tuzilganidan keyingi davr va uni uzaytirish natijasida amal qilgan vaqtni qoʻshib hisoblaganda) besh yildan oshmasligi kerak. Agar mazkur muddat oshib ketsa, yaʼni muddatli mehnat shartnomasi besh yildan koʻp muddat amal qilgan boʻlsa, u nomuayyan muddatga tuzilgan deb hisoblanadi. Bu yerda shartnomaning huquqiy tabiatining oʻzgarishi nazarda tutiladi. Bu holatda shartnoma tuzilishida xodimning mehnat huquqlarini uzoq muddatli himoya qilish maqsadi koʻzda tutilgan.
Bu meʼyor amalda shunday holatlarning oldini oladi: ayrim ish beruvchilar xodimni mehnat huquqlaridan mahrum qilish maqsadida muddatli shartnomalarni bir necha bor qayta-qayta tuzib, uni cheksiz tarzda uzaytiradi. Shu orqali xodimda mehnat munosabatlarining barqarorligiga nisbatan ishonchsizlik hamda ijtimoiy kafolatsizlik paydo boʻladi. MKga mazkur suiisteʼmollarning oldini olish maqsadida muddatli mehnat shartnomalari uchun besh yillik cheklovni kiritilgan. Agar mazkur muddat buzilsa, mehnat shartnomasi nomuayyan muddatga tuzilgan deb topiladi va bu holat ish beruvchining xodimni yengil asoslarda ishdan boʻshatishiga cheklov qoʻyadi.
8. Ushbu qoida mehnat huquqlarining real taʼminlanishiga va xodimlarning qonuniy manfaatlarini himoya qilishga xizmat qiladi. U mehnat huquqlarini himoya qilishning muhim kafolati boʻlib - nomuayyan muddatga mehnat shartnomasi tuzilayotgan xodimlar uchun nazarda tutilgan huquqlar va kafolatlarni berishdan bosh tortish maqsadida muddatli mehnat shartnomalarini tuzishga yoʻl qoʻymaslikdir.
Nomuayyan muddatga mehnat shartnomasi tuziladigan xodimlarga, u ish beruvchining nomuayyan shartnomalar tufayli yuzaga keladigan masʼuliyatdan qochish urinishlarini huquqiy jihatdan cheklaydi, ish joyidagi kafolatlar (masalan, ishdan ozod qilishning cheklanganligi, ish haqining barqaror toʻlanishi, ijtimoiy sugʻurtaga toʻliq qoʻshilish va h.k.) bilan taʼminlanadi. Shuning uchun ayrim ish beruvchilar bu huquqlarni cheklash maqsadida xodim bilan asossiz ravishda bir necha marta ketma-ket muddatli shartnomalar tuzish orqali nomuayyan muddatli shartnoma tuzishdan qochishga urinib kelishgan.
Xususan, amaliyotda qayd etilgan holatlarda, ayrim tashkilotlar doimiy xarakterga ega boʻlgan ishlarga ham muddatli shartnoma taklif etish orqali xodimlarni huquqiy kafolatlarsiz qoldirgan. Bu esa, oʻz navbatida, mehnat munosabatlarida beqarorlik, ijtimoiy himoyaning yetishmasligi, mehnat qonunchiligining buzilishiga olib kelgan. Shu bois mazkur norma orqali qonunchilikda nazarda tutilgan kafolatlarni chetlab oʻtish, yaʼni nomuayyan muddatga tuzilishi kerak boʻlgan shartnoma oʻrniga noqonuniy ravishda muddatli shartnoma tuzish taqiqlanmoqda. Bu taqiq ish beruvchiga nisbatan huquqni suiisteʼmol qilishni cheklaydigan meʼyoriy toʻsiq vazifasini bajaradi.
Ushbu normaga rioya etmaslik, yaʼni xodimga nisbatan nomuayyan muddatga shartnoma tuzish shartlari mavjud boʻla turib, asossiz ravishda muddatli shartnoma tuzish holati, davlat mehnat inspektorlari yoki sudlar tomonidan aniqlansa, shartnoma nomuayyan muddatli shartnoma deb qayta tasniflanadi.
MISOL
Korxonada yangi texnologiyalarning joriy etilishi munosabati bilan 6 oydan soʻng xodimlar sonini qisqartirishi kutilayotganligini nazarda tutib, yangi ishga qabul qilinadigan xodimlar bilan muddatli mehnat shartnomalarini tuza boshladi. Ish beruvchi muddatli mehnat shartnomasi tuzish orqali yangi texnologiyalarning joriy etilishi munosabati mehnat shartnomasi bekor qilinganda qonun hujjatlarida nazarda tutilgan kafolatlarni berishdan bosh tortadi.
9. Yakka tartibdagi mehnat nizolari yuzasidan mehnat munosabatlarini huquqiy tartibga solishda, xususan, muddatli mehnat shartnomasini tuzishda qonunbuzarlik yoki huquqni suiisteʼmol qilish holatlarini aniqlash muhim ahamiyat kasb etadi. Oʻzbekiston Respublikasi MKda belgilanganidek, muayyan muddatga mehnat shartnomasi tuzish - bu istisno holat sifatida qaraladi va faqatgina MKning 112 yoki 113-moddalarida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlgan taqdirdagina qonuniy hisoblanadi. Agar shunday mehnat shartnomasi asosli sabablarsiz tuzilgan boʻlsa, u holda bu shartnoma nomuayyan muddatga tuzilgan deb hisoblanadi.
Mehnat nizolarini koʻrib chiqishda, ayniqsa yakka tartibdagi nizolar yuzaga kelganida, muddatli mehnat shartnomasini tuzish qonuniyligini va uning asosliligini isbotlash majburiyati ish beruvchi tomonidan yuklanadi. Bu norma mehnat huquqini taʼminlashda zaif tomon boʻlgan xodimning manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan. Chunki aksariyat hollarda xodim mehnat shartnomasining mazmunini tanlashda teng huquqli emas va ish beruvchining taklif etgan shartlariga rozi boʻlishga majbur boʻladi.
Agar xodim mehnat nizosi yuzasidan sudga murojaat qilsa va nizo muddatli shartnoma asosida ishdan boʻshatish yoki shartnomani tugatish bilan bogʻliq boʻlsa, ish beruvchi mazkur shartnomani tuzish uchun yetarli va aniq asoslar mavjud boʻlganini isbotlashi kerak.
Amaliyotda esa koʻplab hollarda ish beruvchilar muddatli mehnat shartnomalarini qayta-qayta tuzish orqali xodimni qonuniy kafolatlardan mahrum qilishga harakat qilishadi. Masalan, taʼlim sohasida oʻqituvchilar yoki tibbiyot muassasalarida shifokorlar bilan bir yillik shartnomalarni takroriy ravishda tuzish holatlari kuzatiladi. Sud bunday nizolarni koʻrib chiqar ekan, har bir shartnoma tuzish uchun asos mavjud boʻlgani yoki yoʻqligini alohida tekshiradi va ish beruvchi tegishli hujjatlar orqali buni asoslab berishi lozim boʻladi. Agar bu asoslar yoʻq yoki nomaqbul deb topilsa, sud shartnomani nomuayyan muddatga deb eʼtirof etadi va mehnatni tiklash toʻgʻrisida qaror chiqaradi.
Muddatli mehnat shartnomasini tuzish – oʻz mohiyatiga koʻra istisno holat hisoblanadi va uning qonuniyligini taʼminlash ish beruvchi zimmasidagi muhim majburiyat hisoblanadi.
MISOL
Taʼlim sohasida oʻqituvchilar yoki tibbiyot muassasalarida shifokorlar bilan bir yillik shartnomalarni takroriy ravishda tuzish holatlari kuzatiladi. Har bir shartnoma tuzish uchun asos mavjud boʻlgani yoki yoʻqligini alohida tekshirishi va ish beruvchi tegishli hujjatlar orqali buni asoslab berishi lozim boʻladi. Agar bu asoslar yoʻq yoki nomaqbul deb topilsa, shartnoma nomuayyan muddatga tuzilgan deb eʼtirof etiladi.
O'zbekiston Respublikasi Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi