1. Sharhlanayotgan norma mehnat shartnomasini bekor qilish institutining huquqiy tabiati va chegaralarini belgilab beradi. Zero, mehnat shartnomasi xususiy-huquqiy kelishuv boʻlib, ikki tomonlama huquq va majburiyatlar majmuasini vujudga keltiradi. Mehnat shartnomasini bekor qilish esa mazkur munosabatlarga chek qoʻyishni anglatadi. Ammo mehnat shartnomasi faqat huquqiy asoslar bilan bekor qilinishi mumkin.

Mehnat shartnomasini bekor qilish, buyruq yoki kelishuv shaklida rasmiylashtiriladi va bu haqida mehnat daftarchasiga (yoki elektron mehnat daftariga) tegishli yozuvlar qayd etiladi.

2.1. Mehnat shartnomasi sharhlanayotgan normaga binoan turlicha asoslar bilan bekor qilinadi. Ularning har biri turli huquqiy tabiatga ega va amaliyotda turlicha tartib asosida qoʻllaniladi.

2.2. Taraflarning kelishuvi bilan mehnat shartnomasini bekor qilish. Bu mehnat shartnomasini bekor qilishning oʻzaro manfaatli asosi hisoblanadi. Mazkur band bilan shartnoma bekor qilinishida taraflarning erki teng ahamiyatga ega boʻladi. Odatda ushbu holatda yozma kelishuv tuziladi, unda shartnoma bekor qilinishi sanasi va hisob-kitob shartlari koʻrsatiladi (MKning 157-moddasi sharhiga qarang).

2.3. Mehnat shartnomasini muddati tugashi bilan bekor qilish. Ish beruvchi xodimni muddat tugashidan kamida 3 kalendar kun oldin ogohlantirishi shart (MKning 158-moddasi sharhiga qarang).

2.4. Xodimning tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilish bu xodimning mehnat munosabatlarida erkinligini huquqiy jihatdan taʼminlaydi. Xodim ish beruvchini odatda ikki hafta oldin yozma ravishda ogohlantirish shart. Ayrim hollarda, masalan, oʻqishga kirish, sogʻliq yomonlashishi va shunga oʻxshash holatlarda muddatdan oldin ham bekor qilish mumkin (MKning 160-moddasi sharhiga qarang).

2.5. Ish beruvchining tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilish. Bu ish beruvchining mehnat munosabatlarini boshqarish huquqini ifoda etadi. Biroq xodimning huquqlarini himoya qilish maqsadida ish beruvchining tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilish asoslar qatʼiy belgilangan. Asoslar qatoriga shtat qisqarishi, mehnat intizomini buzilishi, lavozimga xodimning malakasi yetmasligi kabi holatlar misol boʻladi (MKning 161-moddasi sharhiga qarang).

2.6. Tashkilot mulkdorining almashganligi, uning qayta tashkil etilganligi, tashkilotning idoraviy taalluqliligi (boʻysunuvi) oʻzgarganligi munosabati bilan xodimning ishni davom ettirishni rad etishi mehnat shartnomasini bekor qilishga asos boʻladi (MKning 156-moddasi sharhiga qarang).

2.7. Xodimning yangi mehnat shartlarida ishlashni davom ettirishni rad etishi mehnat shartnomasini bekor qilishga asos boʻladi (MKning 137-moddasi sharhiga qarang).

2.8. Xodimning ish beruvchi bilan birga boshqa joyga ishlash uchun koʻchishni rad etishi mehnat shartnoma bekor qilisha asos boʻladi (MKning 146-moddasi sharhiga qarang).

2.9. Xodimning tibbiy xulosaga muvofiq sogʻligʻining holatiga koʻra qarshi koʻrsatma boʻlmagan boshqa ishga oʻtkazishni rad etishi yoxud ish beruvchida tegishli ish boʻlmagan taqdirda mehnat shartnomasi bekor qilinadi (MKning 143-moddasi sharhiga qarang).

2.10. Taraflarning ixtiyoriga bogʻliq boʻlmagan holatlar boʻyicha mehnat shartnomasining bekor boʻlishi. Mazkur holatda mehnat shartnomasi ish beruvchi va xodimga bogʻliq boʻlmagan obʼyektiv sabablarga koʻra bekor qilinadi (MKning 168-moddasi sharhiga qarang).

2.11. Yangi muddatga saylanmaganlik yoki tanlovdan oʻtmaganlik yoxud saylovda, tanlovda ishtirok etishni rad etish natijasida mehnat shartnomasining bekor boʻlishi. Ayrim lavozimlarga xodimlar saylov yoki tanlov asosida qoʻyiladi. Agar xodim navbatdagi muddatga saylanmasa yoki tanlovdan oʻtmasa, mehnat shartnomasi oʻz-oʻzidan tugatiladi (MKning 169-moddasi sharhiga qarang).

2.12. MK yoxud boshqa qonunlar alohida toifadagi xodimlar bilan tuzilgan mehnat shartnomalarida mehnatga oid munosabatlarni tugatishning qoʻshimcha asoslari toʻgʻrisidagi shartni nazarda tutish imkoniyatini mustahkamlaydigan hollarda mehnat shartnomasida nazarda tutilgan asoslarga koʻra mehnat shartnomasining bekor boʻlishi. Bunday asoslar qonunga zid boʻlmasligi va xodimning mehnat huquqlarini cheklamasligi lozim.

Bundan tashqari, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi Qarorining 13-bandida sudlarning eʼtibori, mehnat shartnomasini bekor qilish asoslari MKning 155-moddasida koʻrsatilganligi, shuningdek ushbu moddaning ikkinchi qismida sanab oʻtilgan asoslardan tashqari, mehnat shartnomasi MK va boshqa qonunlarda nazarda tutilgan oʻzga asoslar boʻyicha ham bekor qilinishi mumkinligiga qaratilgan.

Masalan, sharhlanayotgan normaning ikkinchi qismi 11-bandida nazarda tutilgan qoidalar kasanachi xodimlarga nisbatan ham tatbiq etiladi.

Zero, MKning 451-moddasida kasanachilar bilan tuzilgan mehnat shartnomasi sharhlanayotgan normada nazarda tutilgan asoslarda va tartibda, shuningdek mehnat shartnomasida nazarda tutilgan asoslarga koʻra bekor qilinishi mumkinligi qayd etilgan.

Bu esa kasanachilarning mehnat huquqiy maqomini boshqa xodimlarniki bilan tenglashtiradi. Yaʼni, ular mehnatni uyda amalga oshirsalar ham ishdan boʻshatishdagi huquqiy kafolatlar, ishdan boʻshatish tartibi, ish beruvchining masʼuliyati boshqa ishchilarniki bilan bir xil amalga oshiriladi.

Bundan tashqari, ushbu Kodeksning 456-moddasiga muvofiq, masofadan turib ishlovchi xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasida ham uni bekor qilish uchun Kodeksda nazarda tutilgan tartibdan tashqari qoʻshimcha asoslar nazarda tutilishi mumkin.

Ammo mazkur asoslar xodimning mehnat huquqlarini kamsitmasligi, taraflar uchun belgilangan kafolatlardan kam boʻlmasligi va mehnat qonunchiligida nazarda tutilgan normalarga nomutanosib boʻlmasligi lozim.

Tashkilot rahbari, uning oʻrinbosarlari, tashkilot bosh buxgalteri, tashkilot alohida boʻlinmasi rahbari bilan tuzilgan mehnat shartnomasi ham mehnat shartnomasida nazarda tutilgan asoslarga koʻra bekor qilinishi mumkin.

Shu bilan birgalikda, yakka tartibdagi tadbirkor va ish beruvchi boʻlgan mikrofirma oʻz xodimi bilan tuzilgan mehnat shartnomasini, shuningdek ish beruvchi boʻlgan jismoniy shaxs uy ishchisi bilan tuzilgan mehnat shartnomasini unda nazarda tutilgan asoslarga koʻra bekor qilishga haqlidir.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi Qarorining 61-bandiga koʻra, mehnat shartnomasi MK 155-moddasi ikkinchi qismining 11-bandi asosida bekor qilingan shaxslarni ishga tiklash haqidagi nizolarni koʻrishda sudlar xodimlar bilan tuzilgan mehnat shartnomalarida qonunda belgilanmagan qoʻshimcha asoslari qayd etilishi mumkin emasligini nazarda tutishlari kerak.

Agar bunday shart mehnat shartnomasiga kiritilgan boʻlsa, u MKning 17-moddasiga binoan haqiqiy emas deb topiladi. Ushbu holatda xodim bilan mehnat shartnomasini MK 155-moddasi ikkinchi qismining 11-bandiga asosan bekor qilish gʻayriqonuniy hisoblanadi.

Ushbu asos boʻyicha mehnat shartnomasini bekor qilinishining qonuniyligini tekshirishda sudlar quyidagilarni eʼtiborga olishlari kerak:

shartnomada koʻrsatilgan alohida turdagi xodimlar bilan boʻlgan mehnat shartnomasining qoʻshimcha asoslar boʻyicha bekor qilinish shartlari MK 155-moddasi ikkinchi qismining 11-bandiga binoan faqat qonunda belgilangan holda kiritilishi mumkinligini;

xodim mehnat munosabatlari mehnat shartnomasida koʻrsatilgan asoslarga koʻra bekor qilinishiga qonun yoʻl qoʻyadigan xodimlar toifasiga kirishi aniqlansa, sud shartnomada ushbu asoslar koʻrsatilgani va mehnat munosabatlari shartnomaga koʻra bekor qilinishi mumkin boʻlgan holatlar haqiqatda ham yuzaga kelganini aniqlashi lozim.

3. MKning sharhlanayotgan mazkur normasi mehnat shartnomasi faqat MKda belgilangan asoslar bilan emas, balki boshqa soha qonunlarida belgilangan maxsus asoslar bilan ham bekor qilinishi mumkinligini anglatadi.

Bu esa huquqiy tizimning yaxlitligini taʼminlaydi. Masalan, davlat xizmati, harbiy xizmat, taʼlim, sud tizimi kabi sohalarda alohida talablar mavjud.

MKning 11-moddasiga koʻra, mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikning amal qilishi xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarga, yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ijtimoiy munosabatlarga nisbatan tatbiq etiladi.

Zero, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qaroriga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasi davlat xizmatchilariga, shu jumladan, Oʻzbekiston Respublikasining xorijdagi davlat muassasalariga (diplomatik, konsullik muassasalariga va boshqa muassasalarga) ishga yuborilgan xodimlariga, shuningdek muqobil xizmatni oʻtayotgan shaxslarga nisbatan mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik maxsus qonunlarda nazarda tutilgan oʻziga xos xususiyatlari bilan tatbiq etiladi.

Kontrakt boʻyicha harbiy xizmatni oʻtayotgan harbiy xizmatchilarga, shuningdek ichki ishlar va davlat bojxona xizmati organlarida, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmatida, Milliy gvardiyasida xizmat oʻtayotgan harbiy xizmatchilarga (xodimlarga) va ularga tenglashtirilgan boshqa shaxslarga nisbatan mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikning maxsus qonunchilikka zid boʻlmagan qismi tatbiq etiladi.

Sudyalarga nisbatan mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik sudlar toʻgʻrisidagi qonunchilikda tartibga solinmagan qismi boʻyicha tatbiq etiladi.

Prokuratura organlari xodimlariga nisbatan mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikning prokuratura organlari faoliyatini tartibga soluvchi qonunchilikka zid boʻlmagan qismi tatbiq etiladi.

Qutqaruv xizmatlarining va professional qutqaruv tuzilmalarining mehnat shartnomasi boʻyicha ishlayotganlar jumlasidan boʻlgan qutqaruvchilarining mehnatga oid munosabatlariga nisbatan mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikning amal qilishi “Qutqaruv xizmati va qutqaruvchi maqomi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni bilan tartibga solinmagan qismi boʻyicha tatbiq etiladi.

Sportchilar mehnati ommaviy, xavfli va yuqori jismoniy tayyorgarlikni talab qiladigan xususiyatga ega boʻlgani uchun ular bilan tuzilgan mehnat shartnomalariga umumiy mehnat qonunchiligidan tashqari boshqa tartib-taomillar qoʻllaniladi. Shu bois MK sport sohasiga xos boʻlgan alohida shartnomani bekor qilish asoslarini belgilab qoʻygan.

Zero, sportchi intizomiy, etik yoki doping sababli sohaviy federatsiya, milliy olimpiya qoʻmitasi yoki boshqa vakolatli organ qarori bilan musobaqalarda ishtirok etishdan 6 oy va undan koʻproq muddatga chetlashtirilsa yoki xalqaro dopingga qarshi tashkilotlar tasdiqlagan dopingga qarshi qoidalarni buzsa mehnat shartnomasi bekor qilinishi mumkin.

Sharhlanayotgan normaga misol sifatida dastlabki sinov muddati tugagunga qadar taraflarning har biri ikkinchi tarafni kamida uch kun oldin yozma shaklda ogohlantirgan holda mehnat shartnomasini bekor qilishga haqli ekanligini keltirish mumkin.