1. Ushbu qoida mehnat shartnomasi shartlari qaysi hujjatlar va kelishuvlar asosida belgilanishini aniq koʻrsatib beradi. Bu mehnat munosabatlaridagi huquqiy iyerarxiya (bosqichlilik)ni tushunish uchun juda muhimdir.

Mehnat shartlarini belgilovchi uchta asosiy manba mavjud.

Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik, mehnat shartlarini belgilashda eng yuqori va asosiy manba boʻlib, barcha xodimlar uchun eng kam kafolatlar va majburiy talablarni belgilaydi (MK 10-moddasi sharhiga qarang).

Mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga qonunchilikka asoslangan holda qabul qilingan, lekin aniq sohalar yoki korxonalar uchun batafsil qoidalarni belgilovchi hujjatlar kiradi (MK 12-moddasi sharhiga qarang).

Mehnat shartnomasi taraflarining kelishuvi - bu xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi bevosita kelishuv boʻlib, yuqoridagi hujjatlarda belgilanmagan yoki ulardagi asosiy shartlarni individuallashtiruvchi qoidalarni oʻz ichiga oladi.

2. Mazkur qoidaning mazmuni juda sodda, ammo ahamiyati katta. Agar mehnat sharti biror hujjat yoki kelishuv bilan belgilangan boʻlsa, uni oʻzgartirish ham aynan shu hujjatni yoki kelishuvni oʻzgartirish orqali amalga oshiriladi.

Bu qoidani batafsil tushunish uchun shartlarning belgilanish manbalariga murojaat qilamiz.

Mehnat shartnomasi bilan belgilangan shartlarni oʻzgartirish, yaʼni xodimning aniq lavozimi, ish haqi miqdori, sinov muddati kabi individual shartlar mehnat shartnomasida belgilanadi.

Bu oʻzgartirishlar faqatgina xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi yozma kelishuv asosida amalga oshiriladi. Odatda bu shartnomaga qoʻshimcha kelishuv tuzish orqali rasmiylashtiriladi.

MISOL

Xodimning oylik maoshini oshirish yoki uning roziligi bilan lavozimini oʻzgartirish. Buning uchun yangi ish haqi yoki lavozim koʻrsatilgan qoʻshimcha kelishuv imzolanishi shart.

Agar oʻzgarish ishlab chiqarishdagi, texnologik yoki mehnatni tashkil etishdagi oʻzgarishlar bilan bogʻliq boʻlsa (MKning 137-moddasiga qarang), ish beruvchi xodimni 2 oy oldin yozma ravishda ogohlantirgan holda shartlarni bir tomonlama oʻzgartirishga haqli boʻladi.

Jamoa shartnomasi yoki kelishuvi bilan belgilangan shartlarni oʻzgartirishda, masalan, qoʻshimcha taʼtillar, ijtimoiy imtiyozlar, yuqoriroq mukofotlar kabi xodimlar jamoasiga tegishli boʻlgan shartlar jamoa shartnomasida yoki kelishuvida belgilanadi.

Bu shartlarni oʻzgartirish uchun jamoa shartnomasiga kiritiladigan oʻzgartirish va qoʻshimchalar tartibi qoʻllaniladi. Bu jarayon odatda xodimlarning vakillik organi (kasaba uyushma qoʻmitasi) bilan muhokama qilish, kelishish va ularning roziligini olishni talab etadi.

MISOL

Korxonada belgilangan xodimlar uchun belgilangan oylik ustamani bekor qilish yoki uning shartlarini oʻzgartirish. Buning uchun jamoa shartnomasiga tegishli oʻzgartirish kiritiladi, bu esa xodimlar jamoasining roziligi bilan amalga oshiriladi.

Ichki mehnat tartibi qoidalari bilan belgilangan shartlarni oʻzgartirishda masalan, ish vaqtining boshlanish/tugash vaqti, tushlik tanaffusining davomiyligi kabi tashkiliy va tartibga oid shartlar Ichki mehnat tartibi qoidalari bilan belgilanadi.

Ichki mehnat tartibi qoidalariga oʻzgartirish kiritish ish beruvchining buyrugʻi yoki qarori asosida amalga oshiriladi, lekin odatda kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organi bilan kelishilgan holda. Yangi tartiblar tasdiqlangandan soʻng, barcha xodimlar u bilan tanishtirilishi shart.

MISOL

Korxonada ish vaqtini 9:00-18:00 dan 8:30-17:30 ga oʻzgartirish. Bu Ichki mehnat tartibi qoidalariga tegishli oʻzgartirish kiritish va xodimlarni bu haqda xabardor qilish yoʻli bilan amalga oshiriladi.

Har qanday oʻzgartirish huquqiy asosga ega boʻlishi kerak. Ish beruvchining oddiy ogʻzaki buyrugʻi yoki bir tomonlama qarori, agar u yuqoridagi hujjatlarga zid boʻlsa, haqiqiy hisoblanmaydi.

Oʻzgartirish jarayoni shaffof boʻlib, tegishli hujjatda (mehnati shartnoma, jamoa shartnomasi va h.k.) rasmiylashtirilishi shart.

3. Ushbu qoida MKning mehnat munosabatlari barqarorligini taʼminlaydi va mehnat shartlarining kafolatlanishi va ularni bir tomonlama oʻzgartirishni taqiqlashni mustahkamlaydi.

Bu qoidaning mohiyati shundaki, mehnat shartnomasi, jamoa shartnomasi va ichki hujjatlarda belgilangan shartlar – xoh u ish haqi xoh ish rejimi xoh taʼtil boʻlsin – xodimning ham ish beruvchining ham talabiga koʻra, faqatgina ushbu Kodeksda qatʼiy belgilangan tartibdagina oʻzgartirilishi mumkin.

Bir tomonlama talab yetarli emas, na xodim (“Mening oyligim oshirilsin, chunki men yaxshi ishlayapman”) va na ish beruvchi (“Bizning daromadimiz tushib ketdi, shuning uchun hammaning oyligi 10 foizga kamaytirilsin”) degan oʻz talabini ilgari surib, shartlarni oʻzboshimchalik bilan oʻzgartira olmaydi.

Shartlar odatda ikkala tomonning oʻzaro kelishuvi (mehnat shartnomasiga qoʻshimcha kelishuv) yoki jamoaviy kelishuv (jamoa shartnomasiga oʻzgartirish) asosidagina oʻzgartirilishi mumkin.

Bu qoida xodimni ish beruvchining subʼyektiv (shaxsiy) yoki asossiz qarorlaridan himoya qiladi. Ish beruvchi, masalan, xodimning ish haqini yoki taʼtilini uning roziligisiz yoki qonuniy asoslarsiz oʻzgartira olmaydi.

Mazkur taqiqdan ikkita asosiy istisno mavjud boʻlib, bular MKning 136 va 137-moddalarida nazarda tutilgan holatlardir. Bular mehnat shartlarini bir tomonlama (lekin qatʼiy tartibda) oʻzgartirish mumkin boʻlgan yagona holatlardir (MK 136-137-moddalari sharhiga qarang).