1. MK 161-moddasi 2-qismi 2-bandida ish beruvchi tashabbusi bilan mehnat shartnomasi bekor qilinishi mumkin boʻlgan holat sifatida texnologiya, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishdagi oʻzgarishlar yoki ish hajmining qisqarishi tufayli xodimlar soni (shtati) qisqartirilishi koʻrsatilgan.

Bu asosda mehnat shartnomasi bekor qilinganda, qonun ish beruvchini tanlab qisqartirishdan himoya qilish mexanizmlarini joriy qiladi. Yaʼni, ish beruvchi qisqartirishda subʼyektiv yondoshmasligi uchun ishda qoldirishga imtiyozli huquqqa ega boʻlgan xodimlarning roʻyxati belgilab qoʻyilgan.

Imtiyozli huquq birinchi navbatda malakasi yuqoriroq va mehnat unumdorligi yuqoriroq boʻlgan xodimlarga beriladi. Bu degani, ish beruvchi qisqartirish oldidan xodimlarning malakasini va mehnat samaradorligini obʼyektiv baholashi shart.

Xodimning malakasi xodimning kasbiy bilim va koʻnikmalari darajasi, oʻquv yoki malaka oshirish guvohnomalari, ish tajribasi va sohadagi kasbiy obroʻsi bilan oʻlchanadi.

Xodimning malakasi, shuningdek ish beruvchi tomonidan yuklatilgan xizmat vazifalarini bajarishda koʻrsatilgan sifat va samaradorlik orqali ham baholanishi mumkin.

Xodimning mehnat unumdorligi ish jarayonidagi samaradorlik, belgilangan vazifalarni bajarishi va mahsuldorlik koʻrsatkichlari bilan baholanadi.

Bu norma ish beruvchining subʼyektiv qarashlariga chek qoʻyib, mehnat munosabatlarida adolatni taʼminlaydi. Faqat malakasi past va unumdorligi kam boʻlgan xodimlar qisqartirilishi mumkin.

2.1. Agar xodimlarning malakasi va mehnat unumdorligi bir xil darajada boʻlsa, qonun ish beruvchiga oddiy tanlov imkonini bermaydi. Bunday vaziyatda muayyan ijtimoiy jihatdan himoyaga muhtoj ishchi toifalarga afzallik berilishi shart.

Bu norma mehnat huquqining asosiy printsiplaridan biri hisoblanadi, yaʼni bu norma ijtimoiy adolat va mehnat munosabatlarida ijtimoiy himoyani taʼminlashga xizmat qiladi.

2.2. Qaramogʻida ikki yoki undan ortiq kishi boʻlgan xodimlar. Oilada koʻpchilikni boqadigan shaxs ishsiz qolsa, ijtimoiy ahvoli ogʻirlashadi. Shuning uchun ularga ustuvorlik beriladi.

Qaramogʻida deganda boshqa boquvchisi boʻlmagan qarindoshlarini tushunish mumkin.

2.3. Oilasida mustaqil ish haqi oluvchi boshqa shaxs boʻlmaganlar. Yagona boquvchi boʻlgan ota-ona yoki farzand ishsiz qolishi butun oila daromadsiz qolishiga olib keladi.

Oilasida mustaqil ish haqi oluvchi – bu oila aʼzosi boʻlgan, lekin oʻzining shaxsiy mehnati evaziga mustaqil ravishda daromad (ish haqi, gonorar, xizmat haqi va boshqalar) oladigan hamda ushbu daromadni boshqa oila aʼzolaridan moddiy jihatdan mustaqil holda qabul qiladigan shaxsdir.

2.4. Mazkur ish beruvchidagi uzoq muddatli ish stajiga ega boʻlgan xodimlar mehnat jamoasiga uzoq yil xizmat qilganlar sifatida “ishga sadoqat” printsipi asosida himoya qilinadi.

Mazkur holatda uzoq yillik ish stajiga ega xodimlar toifasi boshqa xodimlarga nisbatan ushbu ish beruvchida uzoqroq ish stajiga ega boʻlgan xodimlarni tushunish mumkin.

2.5. Ishlab chiqarishdan ajralmagan holda oliy va oʻrta maxsus, professional taʼlim tashkilotlarida mehnat shartnomasiga koʻra tegishli mutaxassislik boʻyicha oʻz malakasini oshirayotgan xodimlarga hamda ishlab chiqarishdan ajralgan holda oliy va oʻrta maxsus, professional taʼlim tashkilotlarini tamomlagan shaxslarga oʻqishni tamomlaganidan keyin mutaxassisligi boʻyicha ishlash sharti bilan uch yil mobaynida. Bu yosh kadrlarni qoʻllab-quvvatlash mexanizmi hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonuni 5-moddasiga koʻra, ishlab chiqarishdan ajralgan deganda (kunduzgi) va ajralmagan holda deganda (sirtqi, kechki, masofaviy) taʼlim olish tushuniladi.

2.6. Ushbu tashkilotda mehnatda mayib boʻlgan yoki kasb kasalligiga uchragan shaxslar. Ular ish joyida salomatligini yoʻqotgani uchun davlat himoyasida boʻladi. Boshqa tashkilotda mehnatda mayib boʻlgan yoki kasb kasalligiga uchragan shaxslarga imtiyoz berilmaydi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonuni 4-moddasiga koʻra:

mehnatda mayib boʻlish — ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa oqibatida xodimning kasbga oid mehnat qobiliyatini vaqtincha yoki turgʻun yoʻqotishi;

kasb kasalligi — xodimning unga zararli ishlab chiqarish omili yoki xavfli ishlab chiqarish omili taʼsiri natijasida yuzaga kelgan va uning kasbga oid mehnat qobiliyatini vaqtincha yoxud turgʻun yoʻqotishiga sabab boʻlgan oʻtkir yoki surunkali kasalligi tushuniladi.

2.7. Nogironligi boʻlgan shaxslar. Jamiyatda tenglikni taʼminlash va ijtimoiy himoya maqsadida afzallik beriladi. Nogironligi boʻlgan shaxslar sirasida nafaqat I va II guruh nogironligi boʻlgan, balki III guruh nogironligi boʻlgan xodimlarni ham nazarda tutish lozim.

2.8. 1941–1945 yillardagi urush qatnashchilari va ularga tenglashtirilgan shaxslar.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022 yil 13 oktyabrdagi “Davlat pensiyalarini tayinlash va toʻlash tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi 592-sonli qarori bilan tasdiqlangan Nizomning 1-ilovasiga binoan, quyidagilar 1941 - 1945 yillardagi urush qatnashchilariga va imtiyozlari boʻyicha ularga tenglashtirilgan shaxslar hisoblanadilar:

1941-1945 yillardagi urush va boshqa urushlar davrida harakatdagi armiya tarkibiga kirgan harbiy qismlar, shtablar va muassasalarda xizmatni oʻtagan, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasini himoya qilishda ishtirok etgan harbiy xizmatchilar “Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 28-moddasiga muvofiq pensiyalarga ustama pul olishga haqli boʻlgan urush qatnashchilari hisoblanadilar. Eʼtibor qaratilgan boʻlsa, ushbu toifadagi shaxslar “urush qatnashchilari” hisoblanadilar.

Quyidagilar esa “urush qatnashchilariga tenglashtirilgan shaxslar hisoblanadilar:

a) 1941 yilning 22 iyunidan 1954 yilning 31 dekabrigacha boʻlgan davrda qiruvchi batalonlar, vzvodlar va xalqni himoya qiluvchi otryadlar tarkibida sobiq SSSR hududida jangovar harakatlarda ishtirok etgan shaxslar;

b) 1941-1945 yillardagi urush davrida partizan otryadlari va qoʻshilmalarida yoki yashirin ishlarda boʻlgan shaxslar;

v) 1941-1945 yillardagi urush davrida harakatdagi armiya tarkibida yoki harakatlar ketayotgan joylarda xizmatni oʻtagan sobiq SSSRning Ichki ishlar vazirligi organlari va Davlat xavfsizligi qoʻmitasi organlarining boshliqlar hamda oddiy xodimlar tarkibidan boʻlgan shaxslar;

g) 1941-1945 yillardagi urush davrida harakatdagi armiya va flotlar tarkibidagi qismlar hamda boʻlinmalarda balogʻat yoshiga yetgunga qadar polk oʻgʻillari va yungalar sifatida yurgan shaxslar;

d) 1941-1945 yillardagi urush davrida temir yoʻllarning front yaqinidagi uchastkalarida, mudofaa chizigʻi inshootlarida ishlagan, harbiy-dengiz bazalari, aerodromlar hamda harbiy harakatlar ketayotgan joylardagi boshqa harbiy obʼyektlar qurilishi ishlarida qatnashgan xodimlar;

ye) harakatdagi armiya tarkibida ishlagan yollanma xodimlar tarkibidan boʻlgan shaxslar;

j) 1941-1945 yillardagi urush davrida fashist kontslagerlari (getto va zoʻrlik bilan ushlab turiladigan boshqa joylar)da boʻlgan (tutqunlar, shu jumladan, bolalar) shaxslar;

z) Leningrad shahri qamali davrida shaharning korxonalari, muassasalari va tashkilotlarida mehnat qilgan va "Leningrad mudofaasi uchun" medali hamda "Qamaldagi Leningrad fuqarosiga" nishoni bilan taqdirlangan shaxslar;

i) 1956 yilning 24 oktyabridan 1956 yilning 10 noyabrigacha boʻlgan davrda Vengriya hududidagi jangovar harakatlar davrida harbiy qismlar, shtablar va muassasalarda xizmatni oʻtagan harbiy xizmatchilar;

k) harbiy harakatlar ketayotgan mamlakatlarda oʻz baynalmilal burchlarini ado etgan, tinchlik oʻrnatuvchi kuchlar tarkibida ishtirok etgan harbiy xizmatchilar, ichki ishlar va Davlat xavfsizlik xizmati organlarining boshliqlar va oddiy xodimlar tarkibidan boʻlgan shaxslar hamda xizmat safariga yuborilgan ishchi va xizmatchilar.

2.9. Mehnatda yutuqlari uchun ragʻbatlantirishlarga ega boʻlgan va intizomiy jazolarga ega boʻlmagan xodimlar. Bu xodimning intizomli va namunaviy ishchi ekanini koʻrsatadi.

2.10. Atom obʼyektlaridagi avariyalar oqibatida kelib chiqqan yuqori radiatsiyaviy nurlanish bilan bogʻliq boʻlgan nurlanish kasalligiga va boshqa kasalliklarga yoʻliqqan yoki shunday kasalliklarni boshidan kechirgan shaxslar, oʻziga nisbatan boshlangan nogironligining atom obʼyektlaridagi avariyalar bilan bogʻliqligi aniqlangan nogironligi boʻlgan shaxslar, ushbu avariyalar va halokatlar oqibatlarini bartaraf etish ishtirokchilariga, shuningdek mazkur obʼyektlardan evakuatsiya qilingan yoki koʻchirilgan shaxslar hamda ularga tenglashtirilgan boshqa shaxslar. Ular ijtimoiy xavfli holat qurboni boʻlganlari uchun himoya ostida boʻlib, qonunchilikka koʻra pensiya tayinlashda, nogironlik belgilashda, bepul tibbiy xizmatlar koʻrsatishda ham ushbu toifadagi shaxslarga imtiyoz beriladi.

Ishda qoldirishga oid yuqoridagi imtiyozdan foydalanish uchun xodimlar ish beruvchiga ushbu toifaga mansubligini tasdiqlovchi rasmiy hujjatni (maʼlumotnoma, guvohnoma va h.k.) taqdim etishi kerak boʻladi.

Bu imtiyozlar tizimi ijtimoiy ahvoli ogʻir, davlat oldida xizmat koʻrsatgan va mehnat jarayonida salomatligiga zarar yetgan toifalarni qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan.

Ish beruvchi qisqartirishda har bir xodimning malakasi va unumdorligini solishtirgandan keyin, agar ular teng boʻlsa, ushbu toifalarga ustunlik berish majburiyatiga ega. Agar ish beruvchi bu talabga rioya qilmasa, xodim mehnat nizosi komissiyasiga yoki sudga murojaat qilib, ishga tiklanish huquqiga ega boʻladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarorining 28-bandiga koʻra, MKning 167-moddasi texnologiyaning, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishning oʻzgarishi, ishlar (mahsulot, xizmatlar) hajmining qisqarishi bilan bogʻliq boʻlgan tashkilot (uning alohida boʻlinmasi), yakka tartibdagi tadbirkor xodimlari sonining yoki shtatning oʻzgarganligi sababli mehnat shartnomasini bekor qilinishida ishda qoldirish uchun imtiyozli huquq beruvchi holatlarni mustahkamlashdan tashqari, bu holatlarni hisobga olish lozim boʻlgan birin-ketinlikni oʻrnatishiga ham sudlarning eʼtibori qaratilsin.

Birinchi navbatda, ishda qoldirish uchun imtiyozli huquqqa malakasi va mehnat unumdorligi yuqoriroq boʻlgan xodimlar egadirlar.

Ikkinchi navbatda, agar xodimlarning malakasi va mehnat unumdorligi bir xil boʻlsa, MK 167-moddasining ikkinchi qismida koʻrsatilgan holatlar hisobga olinishi lozim. Bunda ushbu holatlarning MKning 167-moddasi ikkinchi qismida qay tartibda koʻrsatilishining ahamiyati yoʻq. Malakasi va mehnat unumdorligi bir xil boʻlgan taqdirda ikkinchi navbatda hisobga olinadigan, koʻp sonli holatlar boʻyicha afzallikka ega boʻlgan xodim ishda qoldirilishi kerak.

Uchinchi navbatda, agar xodimlarning malakasi va mehnat unumdorligi bir xil boʻlsa-yu, bir-birlariga nisbatan MK 167-moddasining ikkinchi qismida belgilangan ishda qoldirishda afzallik huquqiga ega boʻlmasalar yoki teng miqdorda afzalliklarga ega boʻlsalar, ishda qoldirish uchun imtiyozli huquq toʻgʻrisidagi masalasini hal etishda jamoa shartnomasida koʻrsatilgan holatlar ham hisobga olinadi.

Taʼkidlab oʻtilsinki, MKning 167-moddasida nazarda tutilgan ishda qoldirishdagi imtiyozli huquq xodimlar soni yoki shtati oʻzgarayotgan ayni bir turdagi ish va lavozimda ishlovchi xodimlarga nisbatan qoʻllaniladi.

Xodimlar soni (shtati) yoki ish xususiyatining oʻzgarishi sababli xodim bilan mehnat shartnomasi ishda qoldirish uchun imtiyozli huquq toʻgʻrisidagi talablariga xilof ravishda bekor qilinganligi aniqlansa, sud mehnat shartnomasining bunday asoslar bilan bekor qilinishini gʻayriqonuniy deb topib, xodimning avvalgi ishiga tiklash haqidagi talabini qanoatlantiradi.

3. MK 167-moddasi 2-qismida imtiyozli huquqka ega boʻlgan toifalar sanab oʻtiladi. Ammo bu yerda ikki jihat alohida ahamiyatga ega:

Agar malaka va mehnat unumdorligi teng boʻlsa, ishda qolish huquqi sanab oʻtilgan holatlardan koʻprogʻiga ega boʻlgan xodimga beriladi.

MISOL

Xodim “A” – qaramogʻida 2 nafar shaxs bor, shu bilan birga u ishlab chiqarishda yutuqlari uchun ragʻbatlantirilgan. (2 ta imtiyozli holat) Xodim “B” – faqat uzoq yillik stajga ega. (1 ta imtiyozli holat) Bu holda xodim “A” afzallikka ega.

Qonun normasida imtiyozli holatlar ketma-ket sanab oʻtilgan boʻlsa-da, ularning roʻyxatdagi tartibi muhim emas. Yaʼni, “qaramogʻida ikki nafar kishi borlik” 1-oʻrinda kelgani, “mehnatda mayib boʻlganlik” esa keyinroq kelgani ularning huquqiy ustuvorligini belgilamaydi. Ularning hammasi teng kuchga ega imtiyoz hisoblanadi.

4. Agar xodimlarning imtiyozli huquqlari teng kelsa, jamoa shartnomasida belgilangan qoʻshimcha imtiyozli holatlar inobatga olinishi mumkin.

Shu sababdan jamoa shartnomasida “ishda qolishda ustunlik beriladigan qoʻshimcha holatlar” koʻrsatilishi mumkin.

Jamoa shartnomasida qoʻshimcha holat sifatida quyidagilar belgilanishi mumkin:

yosh oilalarga ustunlik;

yosh mutaxassislarni qoʻllab-quvvatlash;

xotin-qizlarga yoki koʻp farzandli ota-onalarga afzallik;

mahalliy aholiga yoki shu tuman/shahardan ishga kirganlarga ustuvorlik.

Bu holatlar faqatgina qonun normalaridagi asosiy mezonlar boʻyicha tenglik boʻlsa qoʻllanadi.

Jamoa shartnomasiga imtiyozli holatlar kiritish bu ish beruvchi va xodimlar oʻrtasidagi ijtimoiy sheriklikning koʻrinishi sanaladi.

Qonun faqat “minimal kafolat”larni belgilaydi, jamoa shartnomasi esa ularni kengaytirishi mumkin, kamaytirishi mumkin emas.