1. Mehnat shartnomasi odatda xodim yoki ish beruvchi tashabbusi bilan bekor qilinadi. Biroq qator holatlarda mehnat munosabatlarini davom ettirish imkoni taraflarning xohish-irodasiga bogʻliq boʻlmagan holatlar tufayli yoʻqoladi. Ana shunday holatlar qonun hujjatlarida qatʼiy belgilanib, ular yuzaga kelganda shartnoma majburiy ravishda tugatiladi.

Sharhlanayotgan normaning asosiy maqsadi:

mehnat munosabatlarining qonuniylik asosida yuritilishini taʼminlash;

xodim va ish beruvchi manfaatlari oʻrtasida muvozanat oʻrnatish;

davlat va jamiyat manfaatlariga daxldor obʼyektiv holatlarda mehnat munosabatlarini toʻxtatish imkoniyatini yaratish.

1.1. Xodimning harbiy yoki muqobil xizmatga chaqirilishi. Bu holatda mehnat shartnomasi oʻz-oʻzidan tugatilmaydi, balki ish beruvchi xodimning chaqiruv haqidagi hujjatini olgandan soʻng shartnomani bekor qiladi.

1.2. Shu ishni ilgari bajarib kelgan xodimning avvalgi ishga tiklanganligi. Agar sud yoki vakolatli organ qarori bilan avvalgi ishga tiklangan shaxs lavozimini qayta egallasa, uning oʻrnida ishlab turgan xodim bilan shartnoma bekor qilinadi.

MKning 144-moddasiga koʻra, agar mehnat shartnomasida belgilangan mehnat vazifasiga doir ishni xolisona sabablarga koʻra davom ettirish imkoni boʻlmasa, ish beruvchi xodimga uning mutaxassisligi va malakasiga muvofiq keladigan boshqa ishga oʻtkazishni, bunday ish boʻlmagan taqdirda esa ish beruvchida mavjud boʻlgan boshqa ishni taklif etishi shart.

1.3. Xodim sudning qaysi hukmi bilan avvalgi ishini davom ettirish imkoniyatini istisno etadigan jazoga hukm qilingan boʻlsa, oʻsha sud hukmining qonuniy kuchga kirganligi, shuningdek sudning qaroriga binoan xodimning ixtisoslashtirilgan davolash-profilaktika muassasasiga yuborilganligi. Masalan, shaxs ozodlikdan va maʼlum muddatga ish faoliyati bilan bogʻliq huquqdan mahrum qilinishi yoki tibbiy muassasada majburiy davolanishga yotqizilishi mumkin. Mazkur holatda sud hukmi qonuniy kuchga kirgach, shartnoma bekor qilinishi shart.

1.4. Ishga qabul qilishga doir belgilangan qoidalarning buzilganligi, agar yoʻl qoʻyilgan qoidabuzarlikni bartaraf etish imkoni boʻlmasa va u ishni davom ettirishga toʻsqinlik qilsa, shartnoma bekor qilinadi.

Bu ish beruvchi masʼuliyatini kuchaytiradi va xodim tomonidan hujjatlarni soxtalashtirish holatlarining oldini oladi.

Ushbu holatda mehnat shartnomani bekor qilinishida quyidagi 3 ta omil sabab boʻlishi kerak:

ishga qabul qilishga doir belgilangan qoidalarning buzilganligi. Ushbu qoidalar qonunchilikda yoki ish beruvchining ichki hujjatida qonunchilikka muvofiq belgilangan boʻlsa;

agar yoʻl qoʻyilgan qoidabuzarlikni bartaraf etish imkoni boʻlmasa. Ishga qabul qilish vaqtida tegishli qoidalar buzilgan taqdirda ham keyinchalik uni bartaraf etish imkoni boʻlsa, ish beruvchi bartaraf etish choralarini koʻrishi kerak;

yoʻl qoʻyilgan qoidabuzarlik xodimga ishni davom ettirishga toʻsqinlik qilsa (qonunchilik boʻyicha taqiqlangan, xodim oʻzini vazifalarini bajara olmayotgan va boshqalar).

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarorining 52-bandiga koʻra, mehnat shartnomasi MK 168-moddasi birinchi qismining 4-bandiga asosan ishga qabul qilish yuzasidan belgilangan qoidalar buzilganligi, agar yoʻl qoʻyilgan qoidabuzarlikni bartaraf etish imkoni boʻlmasa va u ishni davom ettirishga toʻsqinlik qilgan hollarda bekor qilinadi.

Bunday hollarga, xususan, quyidagilar kiradi:

sud hukmiga koʻra maʼlum mansabni egallash yoki maʼlum faoliyat bilan shugʻullanish huquqidan mahrum qilingan shaxslarni sud tomonidan tayinlangan vaqt davomida ishga qabul qilish;

bir davlat tashkilotida oʻzaro yaqin qarindosh yoki quda tomonidan qarindosh boʻlgan shaxslarni, basharti ulardan biri ikkinchisiga bevosita boʻysunib yoki uning nazorati ostida xizmat qiladigan boʻlsa, ishga (xizmatga) qabul qilish (MKning 121-moddasi);

mehnat qonunchiligi bilan voyaga yetmaganlarni jalb qilish taqiqlangan ishlarga qabul qilish.

Mehnat munosabatlarining qayd etilgan asosga koʻra bekor qilinishi bilan bogʻliq nizolarni koʻrishda sudlar ishga qabul qilishda qanday buzilishga yoʻl qoʻyilganini va bu mehnat shartnomasini bekor qilishga asos boʻla olishi mumkin yoki mumkin emasligini aniqlamogʻi zarur.

1.5. Qonunchilikka muvofiq mehnatga oid munosabatlarni davom ettirishga monelik qiladigan holatlar yuzaga kelganligi (xodimning belgilangan tartibda berilgan tibbiy xulosaga muvofiq mehnat faoliyatiga toʻliq qobiliyatsiz deb eʼtirof etilganligi, shuningdek davlat sirlaridan foydalanish huquqi bekor qilinganligi, agar bajarilayotgan ish shunday foydalanish huquqini talab qilsa, muayyan ishni bajarishga doir ruxsatnomadan yoki litsenziyadan mahrum etilganligi va boshqalar).

Masalan, haydovchilik guvohnomasidan mahrum qilingan shaxs transport haydovchisi sifatida ishini davom ettira olmaydi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarorining 53-bandiga koʻra, agar qonunchilikka muvofiq mehnatga oid munosabatlarni davom ettirishga monelik qiladigan holatlar yuzaga kelgan taqdirda xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi MK 168-moddasi birinchi qismining 5-bandiga asosan bekor qilinadi.

Bunday holatlarga:

xodimning belgilangan tartibda berilgan tibbiy xulosaga muvofiq mehnat faoliyatiga toʻliq qobiliyatsiz deb eʼtirof etilganligi;

davlat sirlaridan foydalanishi tugatilganligi, agar bajarilayotgan ish shunday foydalanishni talab qilsa;

muayyan ishni bajarishga doir ruxsatnomadan yoki litsenziyadan mahrum etilganligi va boshqalar kiradi.

Ammo mehnatga oid munosabatlarni davom ettirishga monelik qiladigan yuqoridagi holatlar tugal emasligiga eʼtibor qaratish lozim. MK 168-moddasi birinchi qismining 5-bandida koʻrsatilgan holatlardan tashqari qonunchilikda toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatilgan boshqa holatlar yuzaga kelib, mehnat munosabatlarini davom ettirishga monelik qilganda ham mehnat shartnomasi ushbu asosga koʻra bekor qilinadi.

1.6. Tashkilotni tugatish yoki ish beruvchi boʻlgan yakka tartibdagi tadbirkor faoliyatini tugatish toʻgʻrisidagi sud qarorining qonuniy kuchga kirganligi. Sud qarori qonuniy kuchga kirganda tashkilotdagi barcha mehnat shartnomalari tugatiladi. Bu holatda ishsiz qolgan xodimlar uchun davlat tomonidan bandlik choralari koʻrilishi zarur.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarorining 54-bandiga koʻra, MK 168-moddasi birinchi qismining 6-bandiga koʻra tashkilotni tugatish yoki ish beruvchi boʻlgan yakka tartibdagi tadbirkor faoliyatini tugatish toʻgʻrisidagi sud qarorining qonuniy kuchga kirganligi xodim bilan mehnat shartnomasini bekor qilish uchun asos boʻladi.

Mazkur asos bilan mehnat shartnomasini bekor qilish uchun tashkilot yoki yakka tartibdagi tadbirkor faoliyatini tugatish haqidagi sud qarori qonuniy kuchga kirgan boʻlishi shart.

Agar tashkilot oʻz muassislarining (ishtirokchilarining) yoki taʼsis hujjatlari bilan bunga vakolat berilgan yuridik shaxs organining qarori bilan tugatilganda, mehnat shartnomasi ish beruvchi tashabbusiga koʻra MK 161-moddasi ikkinchi qismining 1-bandiga asosan bekor qilinishi lozim.

Ish beruvchi MK 168-moddasi birinchi qismining 6-bandida nazarda tutilgan asos boʻyicha xodimni mehnat shartnomasi bekor qilinishi toʻgʻrisida kamida ikki oy oldin yozma ravishda (imzo qoʻydirib) ogohlantirishi yoki xodimga ogohlantirish muddatining davomiyligiga mos keladigan pul kompensatsiyasini toʻlashi shart.

1.7. Xodimni ishga tiklash qarori bekor qilinganligi. Agar avval sud yoki Davlat mehnat inspektsiyasi qarori bilan ishga tiklangan boʻlsa, keyinchalik ushbu qaror qonunga xilof deb topilsa, xodim bilan mehnat shartnomasi bekor qilinadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarorining 55-bandiga koʻra, xodimni ishga tiklash haqidagi sud qarori bekor qilinganligi yoki Davlat mehnat inspektsiyasining qarori bekor qilinganligi (qonunga xilof deb eʼtirof etilganligi) xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasini MK 168-moddasi birinchi qismining 7-bandiga asosan bekor qilishga olib keladi.

1.8. Xodim vafot etganligi yoki bedarak yoʻqolgan deb topilishi natijasida u bilan tuzilgan mehnat shartnomasi oʻz-oʻzidan bekor boʻladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarorining 56-bandiga koʻra, xodimning vafot etganligi, shuningdek sud tomonidan xodimning bedarak yoʻqolgan deb eʼtirof etilganligi yoki vafot etgan deb eʼlon qilinganligi mehnat shartnomasini MK 168-moddasi birinchi qismining 8-bandiga asosan bekor qilishga asos boʻladi.

Xodimning vafot etganligi vakolatli davlat idorasi tomonidan belgilangan tartibda berilgan oʻlim toʻgʻrisidagi guvohnoma bilan tasdiqlanadi. Fuqaroni oʻlgan deb eʼlon qilish haqidagi sud qaroriga asosan berilgan oʻlim toʻgʻrisidagi guvohnoma taqdim qilinganda ham mehnat shartnomasi bekor qilinadi.

1.9. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputatining, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatida doimiy asosda ishlagan Senat aʼzosining vakolatlari muddati tugaganligi yoki Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi va Senati tarqatib yuborilganligi munosabati bilan avvalgi lavozimiga (ishiga) qaytganligi. Deputat va senatorlarning vakolatlari tugaganda avvalgi ishiga qaytishi, yaʼni parlament faoliyati tugaganidan soʻng xodimning avvalgi lavozimiga qayta ishga tiklanishi bilan bogʻliq. Shu sababli uning oʻrnini egallab turgan shaxs bilan tuzilgan mehnat shartnomasi bekor qilinadi mazkur asosga koʻra bekor qilinadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarorining 57-bandiga koʻra, MK 168-modda birinchi qismining 9-bandiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputatining, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatida doimiy asosda ishlagan Senat aʼzosining vakolatlari muddati tugaganligi yoki Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi va Senati tarqatib yuborilganligi munosabati bilan avvalgi lavozimiga (ishiga) qaytganligi munosabati bilan ushbu lavozimda (ishda) ishlayotgan xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi bekor qilinadi.

1.10. Qonunda nazarda tutilgan boshqa holatlar. Agar boshqa qonunlarda aynan mehnat shartnomasini taraflarning xohish-irodasiga bogʻliq boʻlmagan holatlarga koʻra bekor qilinishi koʻrsatilgan boʻlsa, ushbu asosga koʻra ham mehnat shartnomasi bekor qilinishi mumkin.

Sharhlanayotgan norma mehnat shartnomasini bekor qilishning obʼyektiv asoslarini belgilaydi. Bu holatlarda shartnoma taraflarning xohishiga bogʻliq boʻlmay, davlat, jamiyat yoki qonun ustuvorligidan kelib chiqib bekor qilinadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarorining 58-bandiga koʻra, sudlarning eʼtibori mehnat shartnomasini MK 168-moddasi birinchi qismining 10-bandiga asosan bekor qilinishiga MK 168-moddasi birinchi qismining 1-9-bandlarida sanab oʻtilmagan mehnat shartnomasi taraflarining xohish-irodasiga bogʻliq boʻlmagan qonunda nazarda tutilgan boshqa holatlar boʻlishi mumkinligiga qaratilgan.

Bunday holatlarga, xususan, agar ishni davom ettirish oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning hayoti va sogʻligʻiga, xavfsizligiga hamda maʼnaviy jihatdan kamol topishiga tahdid solayotgan boʻlsa yoki ularga boshqacha tarzda ziyon yetkazishi mumkin boʻlsa, bunday shaxslar bilan mehnat shartnomasini ota-onasidan biri (ota-onasini oʻrnini bosuvchi shaxs), shuningdek mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishi ustidan davlat nazorati va tekshiruvini amalga oshiruvchi organlar hamda voyaga yetmaganlar ishlari boʻyicha idoralararo komissiyalar (MKning 422-moddasi), muqobil xizmat oʻtayotganlar bilan mehnat shartnomasini muqobil xizmat organlari talablariga koʻra bekor qilinishi kiradi.

2. Mehnat shartnomasi ikki tomonlama huquqiy munosabat hisoblanadi. Agar ish beruvchi jismoniy shaxs boʻlib, u vafot etsa, huquqiy shaxs sifatidagi mavjudligi ham yoʻqoladi.

Mehnat shartnomasining asosiy subʼyekti yoʻqolganligi sababli shartnoma oʻz-oʻzidan bekor boʻladi.

2.1. Chunonchi, ish beruvchi yakka tartibdagi tadbirkor boʻlsa va u vafot etsa, tadbirkorlik faoliyati ham toʻxtaydi.

Xodimlarga qonunchilikda belgilangan tartibda mehnat daftarchasi (mehnat kitobchasi) yoki elektron reyestr orqali ish staji qayd etiladi.

Bu yerda mehnat shartnomasini tugatish haqida alohida buyruq chiqarish shart emas va shartnoma oʻzi-oʻzidan tugatilgan deb hisoblanadi.

2.2. Muomala layoqatsizligi – shaxs sud qarori bilan oʻz harakatlarining huquqiy ahamiyatini anglay olmasligi yoki ularni boshqara olmasligi sababli muomalaga layoqatsiz deb topiladi.

Muomala layoqati cheklangan – shaxs ayrim huquqiy munosabatlarda mustaqil harakat qila olmaydi, ammo toʻliq layoqatsiz ham boʻlmaydi.

Agar ish beruvchi sud tomonidan muomala layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan deb topilsa, u ish beruvchi vazifalarini bajara olmaydi va mehnat shartnomasi bekor qilinadi.

Masalan, muhandis oʻz sogʻligʻi sababli qaror qabul qila olmasa, yoki hisobchi oʻz vazifalarini bajara olmasa, mehnat shartnomasi oʻz-oʻzidan bekor boʻladi.

3. Tashkilotni tugatish yoki ish beruvchi boʻlgan yakka tartibdagi tadbirkor faoliyatini tugatish toʻgʻrisidagi sud qarorining qonuniy kuchga kirganda ish beruvchi xodimni kamida ikki oy oldin yozma ravishda ogohlantirishi shart yoki xodimga mazkur ogohlantirish muddatiga mos ravishda pul kompensatsiya toʻlanishi shart.

Ish beruvchi xodimni oldindan xabardor qilib, unga boshqa ish izlash imkonini yaratishi shart. Ogohlantirish xodimga yozma ravishda imzo qoʻydirib tanishtiriladi.

Agar ish beruvchi ogʻzaki ogohlantirsa yoki imzo qoʻydirmasa, bu holat sudda dalil sifatida eʼtirof etilmaydi.

Agar xodim imzo qoʻyishdan bosh tortsa, ish beruvchi buni guvohlar ishtirokida dalolatnoma orqali rasmiylashtirib qoʻyadi.

4. MKning 168-moddasi birinchi qismining 2 va 9-bandlarida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha mehnat shartnoma bekor qilinishidan oldin, MKning 144-moddasida koʻrsatilgan tartibda mavjud boshqa ish taklif qilinishi kerak (MK 144-moddasi sharhiga qarang).

5. Mehnat shartnomasi MK 168-moddasi birinchi qismining 4-bandiga asosan ishga qabul qilish yuzasidan belgilangan qoidalar buzilganligi, agar yoʻl qoʻyilgan qoidabuzarlikni bartaraf etish imkoni boʻlmasa va u ishni davom ettirishga toʻsqinlik qilgan hollarda bekor qilinadi, lekin mehnat shartnoma bekor qilinishidan oldin bir shart borki, unga rioya etilmasa, noqonuniy mehnat shartnomasini bekor qilish boʻlishi mumkin.

Yaʼni, agar ishga qabul qilishning belgilangan qoidalari xodimning aybisiz buzilgan hollarda ish beruvchi tomonidan xodimning yozma roziligi bilan uni ish beruvchida mavjud boʻlgan boshqa ishga oʻtkazish boʻyicha choralar koʻrilgan, lekin xodim bunday oʻtkazishni rad etgan boʻlsa, mehnat shartnomasini bekor qilishga yoʻl qoʻyiladi (MK 144-moddasi sharhiga qarang).

Ushbu holatda ishga qabul qilishning belgilangan qoidalari xodimning aybi bilan buzilgan hollarda ish beruvchida boshqa ish taklif etish majburiyati boʻlmaydi.

6. Sharhlanayotgan moddaning oltinchi qismi agar qonunchilikka muvofiq mehnatga oid munosabatlarni davom ettirishga monelik qiladigan holatlar yuzaga kelgan taqdirda xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi MK 168-moddasi birinchi qismining 5-bandiga asosan bekor qilinishining quyidagi shartlari koʻrsatilgan:

ushbu holatda ham ish beruvchi MKning 144-moddasida koʻrsatilgan tartibda oʻzidagi boshqa ishni (mehnatga oid munosabatlarni davom ettirishga monelik qilmaydigan) taklif etishi kerak;

xodim taklif qilingan ishni rad etgan boʻlsa yoki ish beruvchida boʻsh ish oʻrni mavjud boʻlmasa, mehnatga oid munosabatlarni davom ettirishga toʻsqinlik qiluvchi holatlar xodimning aybisiz yuzaga kelgan hollarda (bundan xodimni tibbiy xulosaga muvofiq mehnat faoliyatiga toʻliq layoqatsiz deb eʼtirof etish mustasno) mehnat shartnomasini ushbu modda birinchi qismining 5-bandida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha bekor qilishga yoʻl qoʻyilishi belgilab qoʻyilmoqda.

Mazkur holatda ish beruvchi mehnat shartnomasini bekor qilishdan oldin xodimning mehnatga oid munosabatlarni davom ettirishga toʻsqinlik qiluvchi holatlarda xodimning aybi bor yoki yoʻqligini aniqlashi kerak boʻladi.

MK 168-moddasi birinchi qismining 5-bandida qavs ichida xodimning aybisiz yuzaga kelgan hollarga misollar keltirilgan, lekin bundan boshqa holatlar ham boʻlishi mumkin. Demak, mehnatga oid munosabatlarni davom ettirishga monelik qiladigan holatlar xodimning aybi bilan yuzaga kelgan boʻlsa, ish beruvchida boshqa ish taklif etish majburiyati boʻlmaydi.

Chunki MKning 144-moddasi uchinchi qismida MK 168-moddasi birinchi qismining 4 yoki 5-bandiga koʻra xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi bekor qilingan taqdirda, xodimni boshqa ishga oʻtkazish tegishincha mazkur Kodeks 168-moddasining beshinchi yoki oltinchi qismi talablari hisobga olingan holda amalga oshirilishi koʻrsatilgan.

7. MK 144-moddasining oltinchi qismiga binoan, agar ish beruvchida ushbu moddaning ikkinchi qismida nazarda tutilgan asoslarga koʻra xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi bekor qilinganda uni oʻtkazish mumkin boʻlgan doimiy xususiyatga ega ish mavjud boʻlmasa, biroq muddatli mehnat shartnomasi boʻyicha bajarilishi mumkin boʻlgan ish mavjud boʻlsa, ish beruvchi xodimga shunday ishga oʻtishni taklif etishi shart. Bunday holda xodimni muddatli mehnat shartnomasi boʻyicha boshqa ishga oʻtkazish amalga oshiriladi (MK 144-moddasi sharhiga qarang).