1.1. Sharhlanayotgan ushbu modda mehnat shartnomasi mazmunidagi ayrim shartlarning huquqiy kuchini belgilash bilan bogʻliq muhim qoida boʻlib, xodim huquqlarini himoya qilishga yoʻnaltirilgan mehnat qonunchiligining asosiy kafolatlaridan birini tashkil etadi.

Ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan shartlarni mehnat shartnomada koʻrsatilishi mumkin emas va haqiqiy boʻlmaydi.

1.2. Mehnat shartnomasining mazmuni xodimning holatini mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga nisbatan yomonlashtirmasligi kerak.

Agar mehnat shartnomasida xodimning holatini mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga nisbatan yomonlashtiradigan shartlar nazarda tutilgan boʻlsa, bunday shartlar haqiqiy emas deb topiladi.

Bunda xodimning holatini yomonlashtirish tushunchasi tahliliy yondashuvni talab qiladi. Masalan, mehnat sharoiti, ish haqi, dam olish huquqi, ish vaqti va uning tartibi, mehnat muhofazasi, ijtimoiy kafolatlar kabi asosiy huquqlar cheklanishi yoki kamaytirilishi bevosita yomonlashtirish deb baholanadi.

Shuning uchun har bir mehnat shartnomasi tuzilayotganda qonunchilikda belgilangan eng kam kafolatlardan chekinmaslik, bundan ham yaxshi shartlar taklif etish mumkin, ammo yomonlashtirishga yoʻl qoʻyib boʻlmaydi. Aks holda, mehnat shartnomasidagi tegishli shartlar haqiqiy emas deb topilishi va xodimning huquqi tiklanishi lozim.

MISOL

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 42-moddasida belgilanganidek, har bir fuqaroning mehnat qilish, erkin kasb tanlash, qulay mehnat sharoiti va ish haqiga boʻlgan huquqi kafolatlangan. MKda ham ushbu printsipni taʼminlashga qaratilgan bir qator normalar mavjud. Agar mehnat shartnomasida, masalan, ish vaqti hajmi 40 soatdan oshirilgan boʻlsa, bu holat qonunga zid hisoblanadi va ushbu shart haqiqiy emas deb eʼtirof etiladi.

1.3. Mehnat shartnomasining mazmuniga mehnat va mashgʻulotlar sohasida kamsitishni taqiqlash toʻgʻrisidagi talablarni buzadigan shartlar kiritilmasligi kerak, agar ular kiritilgan boʻlsa, haqiqiy boʻlmaydi.

Mehnat va mashgʻulotlar sohasida kamsitish MKning 4-moddasi bilan taqiqlangan (ushbu modda sharhiga qarang).

XALQARO STANDARTLAR

Oʻzbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan Xalqaro mehnat tashkilotining Mehnat va mashgʻulotlar sohasidagi kamsitishlar toʻgʻrisidagi 111-sonli Konventsiyaning 1-moddasida kamsitish deb, belgilariga koʻra teng huquqdan foydalanish imkoniyatini cheklovchi har qanday farqlash, chetlatish yoki afzal koʻrish tushuniladi.

1.4. Mehnat shartnomasining mazmuniga majburiy mehnatni taqiqlash haqidagi talablarni buzadigan shartlar kiritilmasligi kerak, agar ular kiritilgan boʻlsa, haqiqiy boʻlmaydi.

Majburiy mehnatni Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 44-moddasi MK 5-moddasi bilan taqiqlangan (MK 5-moddasi sharhiga qarang).

XALQARO STANDARTLAR

Xalqaro mehnat tashkilotining Zoʻrlab ishlatish yoki majburiy mehnat toʻgʻrisidagi 29-sonli Konventsiyasi, Majburiy mehnatni tugatish toʻgʻrisidagi 105-sonli Konventsiyasi va bayonnomasi Oʻzbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan.

1.5. Mehnat shartnomasining mazmuniga xodimni qonunga xilof harakatlarni yoki ham xodimning ham boshqa shaxslarning huquqlarini buzadigan, hayoti va sogʻligʻiga tahdid soladigan, shaʼniga, qadr-qimmatiga yoki ishchanlik obroʻsiga putur yetkazadigan harakatlarni amalga oshirishga majburlaydigan shartlar kiritilmasligi kerak, agar ular kiritilgan boʻlsa, haqiqiy boʻlmaydi.

Bu qoida, avvalo, mehnat munosabatlarida inson shaʼni, qadr-qimmati, huquqlari va hayotini himoya qilish maqsadida joriy etilgan boʻlib, mehnat shartnomasiga har qanday qonunga xilof, insonparvarlik va adolat tamoyillariga zid shartlarni kiritishni qatʼiyan taqiqlaydi.

Xodimning huquqlarini, sogʻligʻini, qadr-qimmatini va inson sifatidagi shaʼnini himoya qilish - mehnat huquqining ustuvor vazifasidir. Mehnat shartnomasiga bunday shartlar kiritilgan taqdirda, ular avtomatik ravishda haqiqiy emas hisoblanadi. Bu nafaqat milliy, balki xalqaro huquqning muhim talablaridan biridir va mehnat munosabatlarida adolat va insof tamoyillarining roʻyobga chiqishiga xizmat qiladi.

2. Mehnat shartnomasi ayrim shartlarining haqiqiy emasligi mehnat shartnomasining umuman haqiqiy emasligiga sabab boʻlmaydi.

Ushbu qoida, avvalambor, huquqiy barqarorlik va mehnat munosabatlarining izchilligini taʼminlash maqsadini koʻzlaydi. Agar shartnoma tuzish chogʻida uning ayrim normalarida qonunbuzarlik mavjud boʻlsa, lekin shartnoma qolgan qismida qonuniy talablar taʼminlangan boʻlsa, shartnoma umuman oʻz kuchini yoʻqotmaydi. Bu bir tomondan, xodimning ish joyini saqlab qolishini taʼminlaydi, ikkinchi tomondan esa, ish beruvchining shartnomaviy munosabatlarni toʻxtatish orqali qonunchilikdan qochish imkoniyatini cheklaydi. Yaʼni, mehnat shartnomasining ayrim moddalaridagi kamchiliklar shartnomaning umumiy haqiqiyligiga taalluqli emas.

Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi 26-son qarorining 61-bandida “mehnat shartnomasi MK 155-moddasi ikkinchi qismining 11-bandi asosida bekor qilingan shaxslarni ishga tiklash haqidagi nizolarni koʻrishda sudlar xodimlar bilan tuzilgan mehnat shartnomalarida qonunda belgilanmagan qoʻshimcha asoslari qayd etilishi mumkin emasligini nazarda tutishlari kerak. Agar bunday shart mehnat shartnomasiga kiritilgan boʻlsa, u MKning 17-moddasiga binoan haqiqiy emas deb topiladi. Ushbu holatda xodim bilan mehnat shartnomasini MK 155-moddasi ikkinchi qismining 11-bandiga asosan bekor qilish gʻayriqonuniy hisoblanadi”deb koʻrsatilgan.