1. Sharhlanayotgan norma mehnat huquqining ustuvor tamoyillaridan biri boʻlgan mehnat munosabatlarining barqarorligini kafolatlaydi. Mulkdor yoki tashkiliy-huquqiy shakl oʻzgarishi mehnat shartnomasini oʻz-oʻzidan bekor qilinishini anglatmaydi. Yaʼni, mehnat munosabatlari xodimning roziligi bilan mehnat qonunchiligining davomiylik printsipi asosida yangi mulkdor bilan davom ettiriladi.

Tashkilotga egalik qiluvchi shaxs yoki aktsiyalar, ulushlar egasi almashishi — bu tashkilot mulkdorining almashishi deb ataladi.

Masalan, korxona sotilganda yoki xususiylashtirishda, aktsiyadorlik jamiyatida aktsiyalar sotilganda mulkdor almashadi. Zero, tashkilotning nomi, joylashuvi yoki rahbari oʻzgarishi mulkdor almashganini anglatmaydi.

Tashkilotning huquqiy shakli va tuzilishi qonunga muvofiq oʻzgarishiga qayta tashkil etish deyiladi. Bu jarayonda korxona yoki yuridik shaxs yoʻqolib ketmaydi, balki oʻzining huquq va majburiyatlarini boshqa yuridik shaxsga oʻtkazadi yoki oʻzining yangi huquqiy shaklida faoliyatni davom ettiradi.

Fuqarolik kodeksining 49-moddasiga koʻra, yuridik shaxsni qayta tashkil etish uning muassislari yoki taʼsis hujjatlarida shunga vakil qilingan yuridik shaxs organi qaroriga muvofiq amalga oshirilishi mumkin.

Mazkur moddaga muvofiq, qayta tashkil etishning 5 turi mavjud.

1. Qoʻshib yuborish — ikki yoki bir nechta korxona birlashib, yagona tashkilotga aylanadi.

(A + B → C)

2. Qoʻshib olish — bir korxona boshqasini oʻz tarkibiga oladi.

(A → B tarkibiga qoʻshiladi)

3. Boʻlish— bir tashkilot ikki yoki bir nechta yangi tashkilotga boʻlinadi.

(A → B + C)

4. Ajratib chiqarish — mavjud korxonadan yangi mustaqil yuridik shaxs ajratib chiqariladi.

(A → A + B)

5. Oʻzgartirish (reorganizatsiya) — tashkilotning huquqiy shakli oʻzgarishidir. →

(A(MCHJ) → A' (aktsiyadorlik jamiyati)).

Mazkur norma tashkiliy oʻzgarishlar tufayli ommaviy ishdan boʻshatishning oldini olishga xizmat qiladi. Natijada mehnat munosabatlari tizimli va uzluksiz saqlab qolinadi va ishlab chiqarish jarayonining izchilligini kafolatlaydi.

Xodimlarning mehnat munosabatlarini davom ettirish yoki rad etish toʻgʻrisidagi roziligi yozma shaklda olinadi. Agar rad etsa, mehnat shartnomasi bekor qilinadi va qonunchilikda nazarda tutilgan barcha toʻlovlar toʻlab beriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarorining 44-bandiga binoan, tashkilotning mulkdori almashganda, xuddi shuningdek tashkilot qayta tashkil etilganda (qoʻshib yuborilganda, qoʻshib olinganda, boʻlinganda, ajratib chiqarilganda, oʻzgartirilganda) yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar xodimning roziligi bilan davom ettiriladi.

Tashkilotning idoraviy taalluqliligi (boʻysunuvi) oʻzgarganligi ushbu tashkilotning xodimlari bilan mehnat shartnomalarini bekor qilish uchun asos boʻlmaydi.

Tashkilot mulkdorining almashganligi, uning qayta tashkil etilganligi, tashkilotning idoraviy taalluqliligi (boʻysunuvi) oʻzgarganligi munosabati bilan xodimning ishni davom ettirishni rad etishi mehnat shartnomasini ishdan boʻshatish nafaqasi toʻlangan holda bekor qilishga asos boʻladi.

Masalan, “M.M” nomli korxona 60 nafar xodim ishlaydi. Avval korxona tadbirkor A.ga tegishli edi. Keyinchalik, A. korxonani tadbirkor B.ga sotdi (mulkdor almashdi).

Shu bilan birga, yangi mulkdor B. korxonaga investitsiya kiritish maqsadida uni boshqa kichik korxona — “C.S” bilan qoʻshib yuborish qarorini qabul qildi (tashkilot qayta tashkil etildi).

Mazkur holatda ish beruvchi har bir xodimga “Mulkdor almashdi va kompaniya qayta tashkil etilmoqda. Siz yangi tashkilotda ishni davom ettirishga rozimisiz?” – degan rasmiy taklif berdi.

Xodimlar esa yozma ravishda rozilik berishdi. Natijada mehnat munosabatlari davom ettirildi.

2. Mazkur norma mehnat munosabatlarida yangi mulkdorning vakolatlari va xodimlarning huquqiy kafolatlarini mutanosib ravishda belgilab beradi.

Zero, yangi mulkdor korxonani sotib olgach yoki mulkdor sifatida kirgach, u rahbar, uning oʻrinbosarlari, bosh buxgalter va alohida boʻlinma rahbarlari bilan mehnat shartnomasini Mehnat kodeksining 489-moddasi 1-bandi asosida bekor qilishi mumkin. Odatda mazkur holatda ikki oylik ish haqi miqdorida kompensatsiya toʻlanadi.

Qolgan xodimlar bilan mehnat shartnomasi faqat MKda nazarda tutilgan asoslar bilan bekor qilinishi mumkin.

Shuningdek, tashkilot mulkdori oʻzgarganligi munosabati bilan tashkilot rahbari, uning oʻrinbosarlari, bosh buxgalter va tashkilotning alohida boʻlinmasi rahbari bilan tuzilgan mehnat shartnomasi ish beruvchining tashabbusi bilan bekor qilingan taqdirda, kasaba uyushmasi qoʻmitasining roziligini olish talab etilmaydi.

3. Ushbu normada mulkdor almashishi bu huquqiy asos hisoblanadi. Yangi mulkdorning mulk huquqi davlat roʻyxatidan oʻtkazilgandan soʻng amaliy kuchga kiradi. Shundan soʻng yangi mulkdor shtatga oʻzgarish kiritish, xodimlar sonini qisqartirish yoki ishdan boʻshatish toʻgʻrisidagi qarorlar qabul qilishi mumkin.

Lekin bu holatda ham yangi mulkdor MKdagi talablarga amal qilishi shart:

kamida 2 oy oldin yozma ravishda ogohlantirish;

boshqa boʻsh lavozimlar boʻlsa, ularni taklif qilish;

qonuniy kompensatsiya toʻlashi shart.

agar shtat qisqartirilishi roʻyxatdan oʻtgunga qadar amalga oshirilsa, bu asossiz deb topiladi. Xodim esa sud orqali ishga tiklanishi yoki moddiy zararni undirishi mumkin.

4. Agar tashkilotning boʻysunuvi (masalan, vazirlikdan agentlikka oʻtkazilishi) yoki tashkiliy shakli oʻzgarsa, xodimlar bilan tuzilgan mehnat shartnomalari oʻz-oʻzidan bekor qilinmaydi.

Mehnat munosabatlari yangi boʻysunuv yoki yangi tashkilot tarkibida davom ettiriladi. Masalan, kasbiy koʻnikmalar markazlari texnikumlarga aylantirilib, boʻysunuvi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligidan Kasbiy taʼlim agentligiga oʻtkazildi.

Umumiy qoidaga koʻra, yuridik shaxslarni qayta tashkil etish ixtiyoriylik asosida oʻtkaziladi.

Ammo qonunda belgilangan hollarda yuridik shaxsni boʻlish yoki uning tarkibidan bir yoxud bir necha yuridik shaxsni ajratib chiqarish shaklida uni qayta tashkil etish vakil qilingan davlat organlarining qarori bilan yoxud sud qarori bilan amalga oshiriladi.

Masalan, “Raqobat toʻgʻrisida”gi Qonunning 28-moddasiga koʻra, tovar yoki moliya bozorida ustun mavqega ega boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subʼyektga nisbatan raqobat toʻgʻrisidagi qonunchilik buzilishini bartaraf etish yuzasidan ilgari qoʻllanilgan choralar samarasiz boʻlgan taqdirda, monopoliyaga qarshi organ xoʻjalik yurituvchi subʼyektni majburiy tarzda boʻlish yoki ajratib chiqarish haqidagi daʼvo bilan sudga murojaat etadi, boʻlish yoki ajratib chiqarish xoʻjalik yurituvchi subʼyekt negizida ikki yoxud bir nechta alohida xoʻjalik yurituvchi subʼyektni tashkil etish orqali amalga oshiriladi.

5. Ish beruvchi tashkilot mulkdori almashgani yoki qayta tashkil etilgani haqida xodimlarni yozma ravishda rasmiy ogohlantirishi lozim.

Xodimlar esa mehnat munosabatlarini davom ettirish yoki ettirmasligini yozma ravishda maʼlum qilishlari kerak.

Agar xodim tashkiliy oʻzgarishlar yoki idoraviy boʻysunuv oʻzgarishidan keyin ishni davom ettirishni istamasa, uning mehnat shartnomasi bekor qilinadi.

Bu bekor qilish xodim tashabbusiga koʻra emas, balki qonun bilan belgilangan maxsus asos sifatida amalga oshiriladi. Xodimga esa MKning 173-moddasiga muvofiq ishdan boʻshatish nafaqasi toʻlanadi. Bu nafaqa miqdori odatda bir oylik ish haqidan kam boʻlmaydi.