1. Sharhlanayotgan normada “ishdan boʻshatiladigan xodim” tushunchasi huquqiy kategoriya sifatida kiritilgan. U ish beruvchi tomonidan mehnat shartnomasi belgilangan asoslardan biri (MK 137-moddasining toʻrtinchi qismida, 146-moddasining beshinchi qismida, 161-moddasi ikkinchi qismining 1 va 2-bandlarida, 168-moddasi birinchi qismining 6-bandida nazarda tutilgan asoslar) boʻyicha bekor qilinishi rejalashtirilgan xodimga nisbatan qoʻllaniladi. Bu xodim boshqa barcha xodimlardan alohida huquqiy maqomga ega boʻladi, chunki uning ishdan boʻshatilishiga maxsus huquqiy tartib qoʻllaniladi (masalan, kasaba uyushmasi roziligi, himoya choralari, ijtimoiy kafolatlar).

Mazkur norma mehnat huquqida xodimning huquqlarini himoya qilish va ish beruvchi tashabbusini qonuniy chegarada amalga oshirish maqsadida kiritilgan.

Xalqaro normalarda ham milliy qonunchiligimizda ham “ishdan boʻshatiladigan xodim” maxsus himoya obʼyekti hisoblanadi. Yaʼni:

ishdan boʻshatishda ish beruvchi uchun asosli sabablar talab etiladi;

kasaba uyushmalari va davlat organlari ishtirokini taʼminlash kerak;

xodimga ijtimoiy kafolatlar (kompensatsiya, qayta tayyorlash, ishsizlikdan himoya) berilishi lozim.

Ish beruvchi ushbu Kodeks 137-moddasining toʻrtinchi qismida, 146-moddasining beshinchi qismida, 161-moddasi ikkinchi qismining 1 va 2-bandlarida, 168-moddasi birinchi qismining 6-bandida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha qaysi xodim bilan mehnat shartnomasini bekor qilish niyatida boʻlsa, oʻsha xodim ishdan boʻshatiladigan xodimdir.

2. Ish beruvchi tomonidan xodimlarni ishdan boʻshatish rejalashtirilayotgan hollarda, u bu jarayonni bir tomonlama va toʻsatdan amalga oshirishga haqli emas. Qonunchilikka koʻra, ish beruvchi kasaba uyushmasi qoʻmitasiga yoki tegishli kasaba uyushmalari birlashmasiga xodimlarning ehtimoliy ishdan boʻshatilishi haqida axborotni kechiktirmay, kamida ikki oy oldin taqdim etishi shart.

Bu axborotdan maqsad ishdan boʻshash ehtimoliga tayyorgarlik koʻrish, ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarni yumshatish, xodimlarning huquq va manfaatlarini himoya qilishdan iborat.

Shuningdek, ish beruvchi axborot berish bilan cheklanmay maslahatlashuvlar oʻtkazishi, ishdan boʻshatish oqibatlarini yumshatish choralarini koʻrishi lozim.

Bu talabning asosiy maqsadi — xodimlar manfaatlarini himoya qilish va ularning ishdan boʻshatilishi bilan bogʻliq salbiy ijtimoiy oqibatlarni kamaytirishdir. Ikki oylik muddat kasaba uyushmasiga vaziyatni oʻrganish, ish taraddudlarini tahlil qilish va ish beruvchi bilan maslahatlashuvlar olib borish imkonini beradi.

Maslahatlashuvlar davomida quyidagi masalalar muhokama qilinadi:

ishdan boʻshatishga sabab boʻlayotgan holatlarning haqiqiyligi va zarurligi;

xodimlar uchun ish oʻrinlarini saqlab qolish imkoniyatlari;

ishdan boʻshatish sonini qisqartirish choralari;

xodimlarga qayta tayyorlash yoki boshqa boʻsh lavozimlarga joylashtirish imkoniyatlari;

ishdan boʻshatilgan xodimlar uchun kompensatsiyalar va ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash choralari.

Bu jarayon ish beruvchiga ham xodimlar va kasaba uyushmalariga ham manfaatli boʻlib, u ish oʻrinlari qisqarishi oqibatlarini yumshatish, ijtimoiy keskinlikni kamaytirish va qonunbuzilish holatlarining oldini olishga xizmat qiladi.

“Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida”gi Qonunning 3-moddasiga koʻra, kasaba uyushmasi — fuqarolarning oʻz faoliyati yoki oʻqishi turi boʻyicha umumiy kasbiy manfaatlari bilan bogʻliq boʻlgan, ularning mehnatga oid, boshqa ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlarini ifodalash hamda himoya qilish maqsadida tuziladigan, oʻz ustavi asosida faoliyat koʻrsatadigan ixtiyoriy jamoat birlashmasidir.

Boshlangʻich kasaba uyushmasi tashkiloti — bir yoki bir nechta ish beruvchida ishlaydigan yoki tegishli taʼlim muassasasida oʻqiydigan kasaba uyushmasi aʼzolarining tegishli kasaba uyushmasi ustavi asosida faoliyat koʻrsatadigan ixtiyoriy birlashmasidir.

Kasaba uyushmalarining birlashmasi — xodimlarning kasbiy, mehnatga oid, ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlarini amalga oshirish hamda himoya qilishda harakatlarning muvofiqlashtirilishiga va birligiga erishish maqsadida tarmoqqa doir, hududiy yoki kasbiy oʻziga xoslikni hisobga oluvchi boshqa belgi boʻyicha tuziladigan ixtiyoriy birlashmadir.

Kasaba uyushmasining boʻlinmasi — kasaba uyushmasining ustaviga muvofiq tashkil etiladigan, tegishli hududda uning vazifalarini yoki vazifalarining bir qismini amalga oshiradigan boʻlinmadir.

3. Ish beruvchi xodimlarni ishdan boʻshatishni rejalashtirgan paytda bu jarayonni faqat kasaba uyushmasiga xabar berish bilan cheklab qoʻymaydi.

Qonunchilikka binoan, ish beruvchi har bir aniq xodim boʻyicha maxsus tarzda maʼlumot kiritishi ham shart. Bu maʼlumotlar “Yagona milliy mehnat tizimi” (YAMMT)ga — idoralararo elektron dasturiy-apparat majmuasiga yuklanadi va shu orqali mahalliy mehnat organlariga yetkaziladi.

Ish beruvchi maʼlumotlarni kechiktirmay, kamida ikki oy oldin taqdim etishi kerak. Maʼlumotlar quyidagi muhim rekvizitlarni oʻz ichiga olishi shart:

xodimning kasbi;

xodimning mutaxassisligi;

xodimning malaka darajasi;

xodimning mehnatiga haq toʻlash miqdori (oylik maoshi).

Ushbu tartibning amal qilishidan asosiy maqsad — mehnat organlariga xodimlar ishdan boʻshashi boʻyicha oldindan maʼlumot berish va ularni kasbiy qayta tayyorlash, boshqa ish bilan taʼminlash yoki bandlikka koʻmaklashish kabi choralarni oʻz vaqtida amalga oshirish imkonini yaratishdir.

Bu mexanizm mehnat bozorida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan keskinlikni oldini olish, katta miqdordagi qisqartirishlarda ishsizlik darajasini oshirmaslik, xodimlarning ijtimoiy himoyasini kuchaytirish, ish beruvchi tomonidan shaffof va qonunga muvofiq ravishda ishdan boʻshatish jarayonini taʼminlash kabi vazifalarga xizmat qiladi.

Amaldagi elektron tizim xodim haqidagi maʼlumotlarni avtomatik tarzda mahalliy mehnat organlariga yetkazadi, shu orqali davlat bandlik xizmatlari xodim bilan ishlashni oldindan rejalashtirishi va zarur choralarni koʻrishi mumkin boʻladi.