1. Mehnat shartnomasi bir xil kuchga ega boʻlgan kamida ikki nusxada yozma (qogʻozda yoki elektron) shaklda tuzilib, ularning har biri taraflar tomonidan imzolanadi.

Sharhlanayotgan ushbu moddaga muvofiq, mehnat shartnomasi yozma shaklda tuzilishi shart, yaʼni shartnoma qogʻozda yoki elektron koʻrinishda rasmiylashtirilishi mumkin. Bu meʼyor huquqiy aniqlikni taʼminlash, mehnat munosabatlari subʼyektlarining oʻzaro majburiyatlari va huquqlarini himoya qilish hamda ularni yuridik jihatdan isbotlash imkonini yaratadi. Shartnomaning yozma shaklda boʻlishi taraflar - xodim va ish beruvchi - uchun teng huquqlilik va masʼuliyat tamoyillarini amalga oshirishning zarur sharti sanaladi.

Demak, mehnat shartnomani ogʻzaki shaklda tuzish mumkin emas.

Mehnat shartnomasi kamida ikki nusxada tuzilishi kerak boʻlib, har bir nusxa alohida huquqiy kuchga ega. Bu holat shartnoma taraflari uchun zarur hisoblanadi, chunki har ikki tomon oʻz nusxasiga ega boʻlish orqali oʻz huquqlari va majburiyatlarini bilishi hamda nazorat qilishi mumkin. Shuningdek, har ikki nusxa ham taraflar tomonidan imzolanishi talab etiladi, bu esa shartnomaning ixtiyoriy tuzilganligini va unga rozilik berilganligini huquqiy jihatdan tasdiqlaydi. Bunday imzo, hatto elektron shaklda ham elektron raqamli imzo yordamida amalga oshirilishi mumkin, bu esa elektron mehnat munosabatlarining huquqiy kuchini kafolatlaydi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Elektron raqamli imzo toʻgʻrisida”gi Qonuni 4-moddasiga koʻra, bir vaqtning oʻzida quyidagi shartlarga rioya etilgan taqdirda, elektron hujjatdagi elektron raqamli imzo qogʻoz hujjatga qoʻlda shaxsan qoʻyilgan imzo bilan bir xil ahamiyatga ega boʻladi, agar:

elektron raqamli imzoning haqiqiyligi tasdiqlangan boʻlsa;

elektron raqamli imzo kalitining sertifikati elektron raqamli imzoning haqiqiyligini tasdiqlash paytida yoxud imzolash paytini belgilovchi dalillar mavjud boʻlganda elektron hujjatni imzolash paytida amalda boʻlsa;

elektron raqamli imzodan elektron raqamli imzo kalitining sertifikatida koʻrsatilgan maqsadlarda foydalanilayotgan boʻlsa.

Elektron shakldagi mehnat shartnomasi, ayniqsa davlat xizmatlarini raqamlashtirish, masofadan turib mehnat faoliyatini amalga oshirish, zamonaviy mehnat bozorining raqobatbardoshligini taʼminlash kabi jarayonlarda muhim ahamiyat kasb etadi.

Shu bois mehnat shartnomasini yozma shaklda va rasmiy tartibda tuzish mehnat huquqlari kafolatining asosiy shartlaridan biridir. Bu nafaqat xodim huquqlarini himoya qilish, balki ish beruvchi faoliyatining shaffofligini taʼminlash, mehnat inspektsiyalari va soliq organlari oldida hisobdorlikni taʼminlash uchun ham muhim ahamiyatga ega. Mehnat shartnomasining shakli nafaqat huquqiy shart, balki mehnat munosabatlarining samarali va adolatli yoʻlga qoʻyilishi uchun shartnomaviy himoya mexanizmi sifatida qaralishi lozim.

2. Elektron shakldagi mehnat shartnomasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 5 dekabrdagi 971-son qarori bilan tasdiqlangan “Yagona milliy mehnat tizimi” idoralararo dasturiy-apparat kompleksida elektron mehnat shartnomalarini tuzish, mehnat shartnomalarini roʻyxatdan oʻtkazish, elektron mehnat daftarchalarini shakllantirish va yuritish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomda belgilangan tartibda “Yagona milliy mehnat tizimi” idoralararo dasturiy-apparat majmuida rasmiylashtiriladi.

Hozirgi kunda “Yagona milliy mehnat tizimi” idoralararo dasturiy-apparat kompleksida (keyingi oʻrinlarda YAMMT) ish beruvchilar va xodimlar uchun “Tashkilot kabineti” orqali elektron mehnat shartnomalarni tuzish imkoniyati yaratilgan.

Elektron mehnat shartnomasining YaMMTda rasmiylashtirilishi nafaqat huquqiy ravishda zarur, balki amaliyotda ham har ikki taraf - ish beruvchi va xodim uchun aniqlik, shaffoflik va kafolatlarni taʼminlashda beqiyos mexanizm hisoblanadi. Mazkur tizim orqali mehnat munosabatlarining toʻliq huquqiy qayd etilishi mamlakatda mehnat huquqlarini taʼminlash, sugʻurtaga olish, soliq toʻlovlarini hisoblash, stajni aniqlash, pensiya taʼminotini shakllantirish kabi koʻplab ijtimoiy himoya vositalarining toʻgʻri va samarali ishlashini kafolatlaydi.

3. Mehnat shartnomasining har bir nusxasi xodimning va ishga qabul qilish huquqiga ega boʻlgan mansabdor shaxsning imzolari bilan mustahkamlanadi.

Mazkur qoida MKda mehnat shartnomasining rasmiylashtirilishi va uning huquqiy kuchga ega boʻlishiga doir muhim talablardan birini belgilaydi. Xususan, mehnat shartnomasi xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi ikki tomonlama huquqiy munosabatlarning boshlanishini rasmiylashtiruvchi va mehnat huquqlarini kafolatlovchi asosiy hujjat hisoblanadi. Ushbu shartnomaning har bir nusxasi, albatta, ikki tomon - xodim hamda ish beruvchining manfaatini ifoda etuvchi vakolatli mansabdor shaxs tomonidan imzolanishi shart, chunki bunday tarzdagi imzo shartnomaning haqiqiyligini, unga rozilik berilganini va u ikki tomonlama majburiyat tugʻdiradigan hujjat ekanligini tasdiqlaydi.

Bir tomonlama imzo bilan tasdiqlanmagan mehnat shartnomasi haqiqiy deb hisoblanmaydi. Bunda imzolar faqat oddiy rasmiyatchilik boʻlibgina qolmay, balki huquqiy kuchga ega boʻlgan shartnoma tuzish jarayonining uzviy qismidir. Huquqiy nuqtai nazardan olganda, shartnoma - bu taraflarning erk ifodasi, yaʼni xohish va irodalarining bir-biriga mos kelishi orqali paydo boʻladigan majburiyatlar majmuidir. Demak, har bir nusxadan imzolarni aniq koʻrinishda aks ettirish talab etiladi.

Ushbu talabning buzilishi qator huquqiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Agar mehnat shartnomasining bir nusxasida ikki tomonning ham imzosi mavjud boʻlmasa, bu holat mehnat munosabatlarining boshlanganini yoki qonuniy tarzda rasmiylashtirilganini isbotlashda qiyinchilik tugʻdiradi.

Mehnat shartnomasining har bir nusxasida xodim va ish beruvchi (yoki uning vakolatli mansabdor shaxsi) tomonidan imzo qoʻyilishi mehnat munosabatlarining qonuniyligi va xavfsizligini taʼminlashda hal qiluvchi omildir. Bu qoida mehnat huquqlarining kafolatlanganligini, kelishuv asosida ishga qabul qilinganlikni, har ikki tarafning mehnat munosabatlariga nisbatan javobgarligini belgilab beradi.

4. Ish beruvchida muhr mavjud boʻlgan taqdirda, mansabdor shaxsning mehnat shartnomasining barcha nusxalaridagi imzosi muhr bilan tasdiqlanadi.

Mazkur norma - mehnat shartnomasi huquqiy kuchga ega hujjat sifatida eʼtirof etilishi uchun, uning har bir nusxasida haqiqiylik belgisini aks ettirish, yaʼni ish beruvchi tomonidan shartnoma tuzilganligini kafolatlash maqsadini koʻzlaydi.

Ish beruvchida muhr mavjud boʻlgan taqdirda ish beruvchi nomidan imzo qoʻyish vakolati mansabdor shaxsning mehnat shartnomasining barcha nusxalaridagi imzosi muhr bilan tasdiqlanadi.

Mazkur talabning amaldagi qoʻllanilishi jarayonida qator huquqiy va tashkiliy yondashuvlarga eʼtibor qaratish zarur. Agar ish beruvchida muhr mavjud boʻlsa, u holda mehnat shartnomasi tuzilayotganda ish beruvchi nomidan harakat qilayotgan vakolatli rahbar shartnomaga imzo qoʻygandan keyin, bu shartnoma muhr bilan tasdiqlanishi kerak. Bu yerda muhr xodimga shartnoma haqiqiy, rasmiy va kelgusida huquqiy dalil sifatida xizmat qilishini anglatadi.

Bu holat ayniqsa mehnat nizolari yuz berganda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, mustahkam mehnat munosabatlarini shakllantirishda va ishonchli ish muhitini yaratishda ham rasmiylashtirishning har bir elementi muhim sanaladi. Baʼzi amaliyotlarda ish beruvchi shaxsiy muhrga ega boʻlmagan taqdirda, muhrsiz imzolanadi va bu holat shartnomaning yuridik kuchini bekor qilmaydi. Biroq muhr mavjud boʻlgan tashkilotlarda bu talab bajarilmasa, ish beruvchi maʼmuriy javobgarlikka tortilishi mumkin.

5. Mehnat shartnomasining bir nusxasi xodimga beriladi, boshqasi (boshqalari) ish beruvchida saqlanadi. Mehnat shartnomasining nusxasi xodim tomonidan olinganligi ish beruvchida saqlanadigan mehnat shartnomasi nusxasidagi xodim mehnat shartnomasining nusxasini olganligi toʻgʻrisidagi alohida imzosi bilan tasdiqlanadi.

Ushbu normaning maqsadi mehnat shartnomasi tuzilganligining aniq, isbotli va tasdiqlangan tarzda qayd etilishini taʼminlashdir.

Unga koʻra, mehnat shartnomasi kamida ikki nusxada tuziladi, ularning biri xodimga beriladi, ikkinchisi (yoki boshqalari) ish beruvchi tomonidan saqlanadi. Bu qoida mehnat munosabatlarida shaffoflikni taʼminlash, kelgusida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan huquqiy bahslarni oldini olish va har ikki tomonning huquqiy himoyasini taʼminlashga qaratilgandir. Xodimga shartnoma nusxasining berilishi uning mehnat huquqlari haqida xabardorligi va kelishuvning mazmuni bilan tanishganligini koʻrsatadi.

Mazkur normaga asosan, shartnoma nusxasini xodim qabul qilganligi ish beruvchida saqlanadigan nusxada alohida tarzda uning imzosi bilan tasdiqlanadi. Bu qoida xodim mehnat shartnomasi mazmuni bilan tanishgan va uning bir nusxasini olganligini rasman tasdiqlashga xizmat qiladi. Aks holda, kelgusida xodim shartnoma mazmuni bilan tanishmaganligini bahona qilib, mehnat nizolarini keltirib chiqarishi mumkin. Shu bois imzolangan nusxada xodimning “men mehnat shartnomasining nusxasini oldim” mazmunidagi alohida imzosi yuridik jihatdan katta ahamiyatga egadir.

Shu tariqa, mehnat shartnomasining xodimga berilgan nusxasi va u nusxa olinganligining rasmiy imzo bilan tasdiqlanishi - mehnat munosabatlaridagi huquqiy kafolatlarning ajralmas qismidir. Ushbu tartib nafaqat yuridik himoya vositasi, balki taraflar oʻrtasidagi ishonchli hamkorlikning huquqiy asosidir.

MISOL

Sudda 2022 yilda koʻrilgan ishda xodim oʻz mehnat vazifasi shartnomada aniq berilmaganini va shartnomaning nusxasini olmaganini bahona qilgan. Sud xodimning shartnoma nusxasini olgani haqida imzo qayd etilmaganligini nazarda tutib, nizoni hal qilishda ish beruvchi tomoniga masʼuliyat yuklagan.

6. Mehnat shartnomasida shartnomaning ushbu Kodeksning 107-moddasida nazarda tutilgan rekvizitlari koʻrsatiladi (ushbu modda sharhiga qarang).

MKda belgilangan tartibga muvofiq, mehnat shartnomasining tuzilishi va uning huquqiy kuchga ega boʻlishi uchun zarur boʻlgan rekvizitlarning aniq va mukammal tarzda koʻrsatilishi shart. Ushbu normada aynan shunga alohida urgʻu berilgan boʻlib, u xodim va ish beruvchi oʻrtasida tuziladigan shartnoma mazmunining toʻliqligini, yuridik ahamiyatga ega jihatlarni qamrab olishini taʼminlaydi. Bu norma, eng avvalo, mehnat munosabatlarida taraflar oʻrtasidagi kelishuvning aniqligini, anglashiluvchanligini va mojarolarni kelgusida bartaraf etish imkonini yaratadi.

7. Ish beruvchilar va xodimlarga mehnat shartnomalarini tuzishda amaliy yordam koʻrsatish maqsadida, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan 2024 yil 14 noyabrdagi 758-sonli “Oʻzbekiston Respublikasining Mehnat kodeksini amalga oshirishga oid normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qaroriga asosan tavsiyaviy xususiyatga ega boʻlgan mehnat shartnomalarining namunaviy shakllari ishlab chiqilgan.

Ish beruvchilar va xodimlarga mehnat shartnomalarini tuzishda amaliy yordam koʻrsatish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha Respublika uch tomonlama komissiyasi bilan kelishuvga koʻra tavsiyaviy xususiyatga ega boʻlgan mehnat shartnomalarining namunaviy shakllarini ishlab chiqish mexanizmi, amalda mehnat huquqiy munosabatlarining barqaror va huquqiy jihatdan kafolatlangan ravishda amalga oshirilishiga qaratilgan muhim normalardan biri hisoblanadi. Bu norma Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi MKda nazarda tutilgan va uning ijrosi mehnat munosabatlarini samarali va aniq huquqiy asoslar doirasida yoʻlga qoʻyishda muhim oʻrin tutadi.

Namunaviy mehnat shartnomalarining ishlab chiqilishi nafaqat ish beruvchilarga, balki xodimlarga ham huquqiy barqarorlik, shaffoflik va ishonch muhitini yaratishga xizmat qiladi. Bu shakllar mehnat shartnomasini tuzishda huquqiy jihatdan mukammal qoidalarni oʻz ichiga olgan holda ijtimoiy sheriklikning oʻziga xos ifodasi boʻlib xizmat qiladi. Har bir ish beruvchi yoki xodim mazkur namunaviy shakllarni asos qilib, ularni oʻz mehnat munosabatlariga moslashtirgan holda ishlatish imkoniga ega boʻladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining tomonidan 2024 yil 14 noyabrdagi 758-sonli “Oʻzbekiston Respublikasining MKni amalga oshirishga oid normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qarori bilan:

Mehnat shartnomalarining namunaviy shakli 2-ilovaga muvofiq;

Masofadan turib ishlovchi xodim bilan yozma mehnat shartnomasining namunaviy shakli 7-ilovaga muvofiq;

Mavsumiy ishlarni bajarish toʻgʻrisidagi mehnat shartnomasining namunaviy shakli 10-ilovaga muvofiq;

Xodim va yakka tartibdagi tadbirkor oʻrtasidagi yozma mehnat shartnomasining namunaviy shakli 11-ilovaga muvofiq;

Uy ishchisi bilan tuziladigan mehnat shartnomasining namunaviy shakli 12-ilovaga muvofiq tasdiqlangan.