1. Sharhlanayotgan bu norma mehnat munosabatlarida “sinov davri” institutining huquqiy natijalari, uning tugashiga oid huquqiy oqibatlar va taraflarning huquqlarini aniq belgilab beradi. Ushbu moddada mehnat shartnomasi taraflarining - xodim va ish beruvchining dastlabki sinov muddati mobaynida mehnat shartnomasini bekor qilish tartibi belgilanadi.

Mazkur moddaning birinchi qismida “dastlabki sinov muddati tugaguniga qadar” degan cheklov qoʻyilgan. Bu shunday tushunilishi lozimki, xodim va ish beruvchi sinov muddati yakunlanguniga qadar xohlagan vaqtda mehnat shartnomasini bekor qilishi mumkin. Lekin bu harakat bir tomonlama emas, ikkinchi tarafni kamida uch kun oldin yozma shaklda ogohlantirish shartligi bilan chegaralangan.

Bu talab mehnat shartnomasi barqarorligi va huquqiy aniqlik printsiplarini taʼminlaydi. Uch kunlik muddat - xodim yoki ish beruvchiga munosabatlarni bartaraf etishga tayyorgarlik koʻrish, ish topish yoki yangi xodim qidirish uchun zarur vaqtdir.

Shuningdek, moddada yozma shaklda ogohlantirish degan talab qoʻyilgani muhim huquqiy ahamiyatga ega. Bu oʻz navbatida, mehnat nizolarida dalil sifatida xizmat qiladigan rasmiy hujjat shaklini talab qiladi. Ushbu talab oʻz-oʻzidan ish beruvchining yozma buyrugʻi, elektron pochta, yozma ariza yoki ish joyida rasmiy qayd etiladigan xabarnoma shaklida boʻlishi mumkin. Yozma shakl mehnat huquqi munosabatlarida shaffoflik va isbotlash imkoniyatini mustahkamlaydi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisidagi 26-son qarorining 11-bandiga asosan, sudlarning eʼtibori dastlabki sinov muddati tugagunga qadar taraflarning har biri ikkinchi tarafni kamida uch kun oldin yozma shaklda ogohlantirgan holda mehnat shartnomasini bekor qilishga haqliligiga qaratilsin (MK 132-moddasining birinchi qismi). Uch kunlik ogohlantirish muddatini qisqartirishga faqat taraflar kelishuviga koʻra yoʻl qoʻyiladi.

2. Mehnat munosabatlarida sinov muddati instituti ish beruvchiga va xodimga ish shartnomasiga kirishishdan oldin oʻzaro muvofiqlikni, ishga yaroqlilikni, kasbiy va shaxsiy qobiliyatlarni baholash imkonini beruvchi huquqiy mexanizm sifatida xizmat qiladi.

Bu jarayonda, albatta, ish beruvchida mehnat shartnomasini bekor qilish huquqi mavjud, ayniqsa agar xodim belgilangan vazifalarni bajara olmasa yoki ish beruvchining kasbiy, intizomiy, ishbilarmonlik talablariga javob bermasa. Mazkur moddaning qoʻshimcha qismida ish beruvchi mehnat shartnomasini sinov natijalariga asoslanib, oʻz tashabbusiga koʻra bekor qilishi mumkinligi belgilangan, biroq bu harakat asosli va oqilona boʻlishi kerak.

Ish beruvchi sinov muddati mobaynida xodimning mehnat vazifalarini bajarish qobiliyatini, intizomga rioya etishini, mutaxassis sifatida faoliyatining umumiy koʻrsatkichlarini, xizmat intizomini baholash asosida muayyan xulosalarga kelishi mumkin. Agar sinov natijasi qoniqarsiz deb topilsa, ish beruvchi mehnat shartnomasini bekor qilishga haqli, ammo bu harakat subʼyektiv bahoga emas, asoslangan, hujjatlashtirilgan sabablarga tayanishi lozim.

Ish beruvchi sinov natijalari qoniqarsiz deb topilish sabablarini aniq koʻrsatgan holda yozma ravishda bu haqda xodimni kamida uch kun oldin ogohlantirishi va sabablarni rasman qayd etishi shart.

Dastlabki sinov natijasi qoniqarsizligi sababli mehnat shartnomasini bekor qilish uchun xodim aynan mehnat shartnomasida nazarda tutilgan ishni lozim darajada bajarmagani taqdirda bekor qilinishi mumkin.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisidagi 26-son qarori 12-bandiga koʻra, dastlabki sinovdan oʻta olmaganligi sababli xodim bilan mehnat shartnomasini ish beruvchi tashabbusiga koʻra bekor qilinishining qonuniyligiga oid daʼvolarni hal qilishda sudlar quyidagi holatlarni eʼtiborga olishi kerak:

ish beruvchi bunday asoslar bilan faqat dastlabki sinovning natijalari qoniqarsiz boʻlganda, mehnat shartnomasini bekor qilishga haqli, xodimning mehnat shartnomasida belgilangan ishni bajara olmasligi aniq faktlar asosida tasdiqlangan boʻlishi lozim;

agar dastlabki sinov muddati davomida xodimning topshirilgan ishni bajara olmasligini tasdiqlovchi faktlar boʻlmasa, lekin ish beruvchi tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishga boshqa asoslar (xodimlar soni (shtati) yoki ish xususiyati oʻzgarishi, tashkilotning tugatilishi, xodim tomonidan muntazam yoki bir marta mehnat majburiyatlarining qoʻpol ravishda buzilishi va boshqalar) mavjud boʻlsa, mehnat munosabatlarini bekor qilish boʻyicha belgilangan tartib va shartlarga rioya etilgan holda tegishli asoslarga koʻra mehnat shartnomasi bekor qilinishi mumkin. Bunday holda xodim bilan mehnat shartnomasini dastlabki sinovdan oʻtmaganlik asosida bekor qilishga yoʻl qoʻyilmaydi;

xodim bilan mehnat shartnomasi uni oldindan yozma ogohlantirmasdan yoki qonunda yoxud taraflar kelishuviga koʻra belgilangan ogohlantirish muddati oʻtmasdan oldin xodimning roziligisiz bekor qilinganda, sud ish beruvchi tomonidan ushbu asos boʻyicha mehnat shartnomasini bekor qilishning qonuniyligiga oid barcha boshqa shartlarga rioya qilinganini aniqlasa, mehnat shartnomasini bekor qilish sanasini ogohlantirishning qonunda yoki taraflarning kelishuviga koʻra belgilangan muddatga mutanosib ravishda oʻzgartirish va ushbu vaqt uchun xodimga haq undirish masalasini hal qiladi. Bunday asoslar bilan mehnat shartnomasini bekor qilish sanasini koʻchirishga faqat mehnat shartnomasida belgilangan dastlabki sinov muddati chegarasida yoʻl qoʻyiladi;

agar mehnat shartnomasida nazarda tutilgan dastlabki sinov muddati tugagan boʻlsa yoxud ushbu muddat tugashiga kamida uch kun qolgan boʻlsa hamda xodim yoki ish beruvchi uch kunlik ogohlantirish muddatini qisqartirishga oʻz roziligini bermasa, mehnat shartnomasining amal qilishi davom etadi va kelgusida uni bekor qilishga umumiy asoslarda yoʻl qoʻyiladi.

3. Mazkur huquqiy norma, yaʼni xodimning tashabbusi bilan mehnat shartnomasini dastlabki sinov muddatida bekor qilish tartibi ushbu modda doirasidagi muhim kafolatlardan biridir. Xodimning ish joyini tanlashda, uni baholashda va xohlagan vaqtda uni tark etishdagi erkinligi mehnat huquqining asosiy tamoyillaridan hisoblanadi.

Sinov davri bu ishga qabul qilish jarayonida ish beruvchi va xodim oʻrtasidagi munosabatlar qanchalik samarali boʻlishi mumkinligini baholashga xizmat qiladigan sinov bosqichidir. Ushbu bosqichda har ikki taraf ham mehnat shartnomasini tugatish huquqiga ega. Lekin xodimning tashabbusi bilan shartnomani bekor qilish uchun xodim ish beruvchini yozma ravishda ogohlantirishi kerak. Bu ariza orqali amalga oshirilishi va unda xodimning mehnatga oid munosabatlarni tugatish istagi ochiq, ravshan ifoda etilgan boʻlishi shart.

Huquqiy nuqtai nazardan, bu - xodim tomonidan shartnoma shartlarini tan olgan holda, undagi huquqlardan biri sifatida mehnat shartnomasini oʻz xohishiga koʻra bekor qilish demakdir. Arizada uni mehnat shartnomasini bekor qilishga undagan sabablar koʻrsatilishi shart emas, shuningdek ushbu ariza ish beruvchi tomonidan rad etilishi mumkin emas.

4. Mazkur moddaning ushbu qismida sinov muddati davomida mehnat shartnomasini bekor qilish tartibidagi oʻzaro kelishuv printsipining muhim qonuniy ifodasi berilgan. Yaʼni, mehnat shartnomasini bekor qilishda nazarda tutilgan uch kunlik yozma ogohlantirish muddatini faqat ish beruvchi va xodimning oʻzaro kelishuvi asosida qisqartirish mumkin. Bu norma bir tomonlama qarorlarga yoʻl qoʻymasdan, mehnat munosabatlaridagi teng huquqlilik, adolat tamoyillarini mustahkamlaydi.

Mehnat shartnomasini bekor qilishda, ushbu moddada belgilanganidek, taraflar kamida uch kun oldin yozma shaklda ogohlantirishlari shart. Bu muddat ish beruvchi uchun yangi xodim izlash, xodim uchun esa yangi ish topish yoki ish faoliyatini tugatish uchun tayyorgarlik koʻrish imkonini yaratadi. Ammo amaliyotda, ayrim holatlarda, taraflar bu muddatni qisqartirishni istashi mumkin (masalan, agar xodim shoshilinch tarzda boshqa ishga oʻtishi kerak boʻlsa yoki ish beruvchi darhol yangi kadrni olishni rejalashtirgan boʻlsa). Shuning uchun qonun bunday holatlarga ham yechim taklif qilgan: faqat taraflarning kelishuvi bilangina bu muddat qisqartirilishi mumkin.

Ushbu normaning asosiy xususiyati bir tomonlama xohish bilan, hatto ish beruvchi yoki xodim oʻzi xohlasa ham uch kunlik ogohlantirish muddati bekor qilinmasligida namoyon boʻladi. Bu mehnat huquqidagi “taraflarning tengligi” printsipining amaliy koʻrinishi hisoblanadi.

Mehnat shartnomasini sinov muddatida bekor qilishda nazarda tutilgan uch kunlik ogohlantirish muddatini qisqartirish faqat ikki tomonning aniq, yozma kelishuvi mavjud boʻlgandagina mumkin.

Agar dastlabki sinov davrida mehnat shartnomasi ish beruvchi tomondan qoniqarsiz sinov natijasi tufayli bekor qilinsa, tomonlar uch kunlik ogohlantirish muddatini qisqartirish toʻgʻrisida kelishuvga erishgan taqdirda, xodim ogohlantirish muddatini qisqartirishga roziligi toʻgʻrisida ariza yozadi va unda tomonlar kelishib olgan aniq sana koʻrsatiladi.

Bu uch kunlik ogohlantirish muddati yoki mehnat shartnomasini taraflarning kelishuvi bilan belgilangan ogohlantirish sharti muddati davomida xodim mehnat shartnomasini bekor qilish toʻgʻrisidagi arizasini qaytarib olishiga haqli.

5. Sharhlanayotgan moddaning beshinchi qismida xodimning sinov muddati davomida mehnat shartnomasini bekor qilish jarayonida ushbu jarayondan voz kechish, yaʼni arizani qaytarib olish huquqi belgilab berilgan.

Ushbu norma xodimning mehnat shartnomasini bekor qilish toʻgʻrisidagi avvalgi arizasini sinov muddati tugamasdan avval va ogohlantirish muddati ichida qayta koʻrib chiqish, oʻzgartirish yoki bekor qilish imkonini berib, mehnat huquqida fikr erkinligi, shaxsiy qarorni qayta koʻrib chiqish huquqi kabi konstitutsiyaviy va insonparvar tamoyillarni amalda taʼminlaydi.

Quyida mazkur normaning huquqiy mohiyati, xalqaro va milliy qonunchilik bilan uygʻunligi, amaliyotdagi qoʻllanilishi hamda huquqiy oqibatlari ilmiy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi.

Mazkur normaning asosiy mohiyati shundaki xodim sinov muddati davomida mehnat shartnomasini oʻz tashabbusi bilan bekor qilishga qaror qilsa, buni yozma ariza orqali amalga oshiradi (bu haqda ushbu moddaning avvalgi qismlarida bayon etilgan). Ammo xodimning shaxsiy yoki kasbiy holatlari oʻzgarishi, masalan, boshqa ish taklifi bekor qilinishi, mavjud ishga yangicha qarash paydo boʻlishi, ish muhitiga moslashish yoki moddiy sabablar tufayli u arizasidan voz kechishi mumkin. Ana shunday sharoitlarda, arizani qaytarib olish - bu uning konstitutsiyaviy erkinligi, yaʼni mehnat qilish huquqini amalda taʼminlash imkonidir.

MK buni ochiq va aniq tarzda belgilaydi. Yaʼni, xodim ogohlantirish muddati ichida (arizani topshirganidan keyin), ammo hali mehnat shartnomasi rasman bekor qilinmagan paytda arizasini bekor qilishga haqli. Bu degani, mehnat shartnomasini bekor qilish jarayonini rasmiylashtirishning faqat bir tomonlama (xodimning) arizasi bilan emas, balki uning yuz berishi uchun vaqt va boshqa tomonning munosabati bilan ham muhim.

Shu bilan birga, arizani qaytarib olish huquqi mutlaq emas. U faqat ogohlantirish muddati ichida, yaʼni mehnat shartnomasi rasman tugatilishidan oldin amalga oshirilishi kerak. Agar xodim shartnomani bekor qilish toʻgʻrisidagi arizasidan keyin ish beruvchi rasmiy buyruq chiqargan boʻlsa, u holda shartnoma tugatilgan deb hisoblanadi. Bu holda arizani bekor qilish huquqi amal qilmaydi. Shuning uchun arizani qaytarib olish muddati - mehnat huquqiy munosabatlari rasman tugamagan vaqt bilan chegaralanadi.

6. Mazkur norma xodimning tashabbusi bilan sinov davrida mehnat shartnomasini bekor qilishdagi oʻta muhim huquqiy kafolat hisoblanadi. Ushbu normaga koʻra, agar xodim qonun bilan belgilangan ogohlantirish muddatini toʻliq oʻtab boʻlgan boʻlsa, u ishni tashlab ketishga toʻla haqli va bu holda ish beruvchi mehnat shartnomasi bekor qilinishi jarayonini sunʼiy ravishda kechiktirishga haqli emas.

Xodim mehnat shartnomasini sinov muddati davomida oʻz tashabbusi bilan bekor qilishni istagan taqdirda, u bu haqda kamida uch kun oldin yozma ravishda ish beruvchini ogohlantirishi shart. Ushbu qismda aynan shu muddat tugagandan soʻng, yaʼni ogohlantirish muddati oʻtishi bilan xodim mehnat shartnomasini tugatgan deb hisoblanishi va ish joyini tark etish huquqiga ega ekanligi aniq bayon etilgan.

Ish beruvchi esa mehnat shartnomasini bekor qilishi va tegishli hisob-kitobni qilishi shart (MK ning 170-172-moddalar sharhiga qarang).

Mazkur norma xodimning tashabbusi bilan mehnat shartnomasi sinov muddatida tugatilayotgan holda ogohlantirish muddati tugagandan keyin u ishni tashlab ketish huquqiga ega ekani ochiq bayon etilgan. Bu holda ish beruvchi mehnat shartnomasini bekor qilish jarayonini kechiktira olmaydi va buning uchun hech qanday huquqiy asosga ega emas.

7. Mazkur normada, yaʼni agar sinov muddati tugagan boʻlsa yoki tugashiga kamida uch kun qolgan boʻlsa va taraflardan biri ogohlantirish muddatini qisqartirishga rozi boʻlmasa, sinov muddati asosida shartnomani bekor qilish mumkin emas.

Bu norma qonunchilikdagi vaqtning huquqiy kuchga ega kategoriya sifatidagi ahamiyatini namoyon etadi. Sinov muddati cheklangan va uni uzaytirish yoki qayta sinov joriy etish mumkin emas. Mazkur muddat ichida muayyan protsessual harakatlar bajarilmagan boʻlsa (yaʼni, kamida 3 kun oldin ogohlantirish berilmagan boʻlsa), u holda xodim sinovdan oʻtgan hisoblanadi. Mehnat shartnomasi esa toʻliq amal qilishida davom etadi va uni bekor qilish faqat MKda nazarda tutilgan umumiy asoslarda amalga oshirilishi mumkin.

Agar dastlabki sinov muddati oʻtib ketgan boʻlsa, ushbu muddat ichida tomonlardan birortasi mehnat shartnomasini bekor qilish taklifi bilan chiqmasdan xodim ishni davom ettirayotgan boʻlsa, xodim dastlabki sinovdan oʻtgan deb hisoblanadi.

Mehnat qonunchiligiga koʻra, mehnat shartnomasini keyinchalik bekor qilishga faqat MK nazarda tutilgan umumiy asoslarda yoʻl qoʻyiladi.